मुलांच्या आग्रहाखातर देवळालीचे नगराध्यक्ष सत्यजित कदम सायकल पंढरपूर वारीला

मुलाच्या आग्रहाखातर देवळालीचे नगराध्यक्ष सत्यजित कदम  पंढरपूर सायकल वारीला !

वारी।शिवाजी घाडगे 

आषाढी वारीनिमित्त राज्यभरातून हजारो वारकरी पायी दिंड्यांमधून विठुरायाच्या दर्शनासाठी पंढरपूरकडे प्रस्थान करत असताना, पर्यावरण संवर्धन, आरोग्य आणि सायकल संस्कृतीचा संदेश देणाऱ्या सायकल दिंडीने यंदाच्या वारीत विशेष लक्ष वेधून घेतले. देवळाली प्रवरा सायकल ग्रुपच्या पुढाकारातून आयोजित करण्यात आलेल्या या सायकल वारीत देवळाली प्रवराचे लोकनियुक्त नगराध्यक्ष सत्यजित कदम यांनी आपल्या मुलगा ध्रुवच्या आग्रहाखातर सहभाग घेत संपूर्ण सायकल वारी पूर्ण केली. वडील-मुलाने एकत्र पूर्ण केलेली ही वारी अनेकांसाठी प्रेरणादायी ठरली.

शुक्रवारी देवळाली प्रवरातून या सायकल दिंडीचे उत्साहात प्रस्थान झाले. महाराष्ट्र आणि कर्नाटकातील तब्बल चार हजारांहून अधिक सायकलस्वार या दिंडीत सहभागी झाले. पंढरपूरमध्ये या सायकल दिंडीने भव्य रिंगण घालत विठ्ठलभक्तीबरोबरच पर्यावरण संरक्षणाचा संदेश दिला.

देवळाली प्रवरा येथील सुमारे २५ सायकल वारकरी या दिंडीत सहभागी झाले होते. त्यांनी विविध वृक्ष व औषधी वनस्पतींच्या बियाण्यांचे 'सीड बॉल' आणि 'सीड बॅग' सोबत नेले होते. करंज, कडुलिंब, शेवगा तसेच इतर औषधी वनस्पतींची बियाणे योग्य ठिकाणी टाकून भविष्यात अधिकाधिक वृक्षांची निर्मिती व्हावी, हा या उपक्रमामागील उद्देश होता.

एकीकडे संतांच्या पालख्या पारंपरिक भक्तिभावाने पंढरपूरच्या दिशेने मार्गक्रमण करत असताना, दुसरीकडे ही सायकल दिंडी आरोग्य, पर्यावरण, वृक्षारोपण आणि सामाजिक जनजागृतीचा प्रभावी संदेश देत होती. 'फिट इंडिया' अभियानाच्या संकल्पनेला बळ देणारा हा उपक्रम ठरला असून, नियमित सायकल चालविण्याचे आरोग्यदायी फायदे समाजापर्यंत पोहोचविण्याचे महत्त्वाचे कार्य या दिंडीने केले.

भक्ती, पर्यावरण आणि आरोग्याचा सुंदर संगम

आषाढी एकादशी म्हणजे महाराष्ट्राच्या अध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनातील सर्वात मोठा उत्सव. लाखो वारकरी संत ज्ञानेश्वर महाराज, संत तुकाराम महाराज आणि इतर संतांच्या पालख्यांसमवेत शेकडो किलोमीटर पायी चालत पंढरपूरच्या विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी निघतात. ही वारी केवळ धार्मिक यात्रा नाही, तर समानता, बंधुभाव, संयम, शिस्त आणि समाजप्रबोधनाचा महान सोहळा आहे. बदलत्या काळात या वारीला पर्यावरण, आरोग्य आणि सामाजिक जबाबदारीची जोड मिळू लागली आहे. याचाच प्रत्यय देवळाली प्रवरा येथून निघालेल्या सायकल दिंडीतून आला.

पर्यावरण संवर्धन, शारीरिक तंदुरुस्ती आणि इंधन बचतीचा संदेश देणारी सायकल वारी ही काळाची गरज आहे. महाराष्ट्र आणि कर्नाटकातील चार हजारांहून अधिक सायकलस्वारांनी पंढरपूरपर्यंतचा प्रवास करून एक वेगळाच आदर्श निर्माण केला. ही केवळ सायकल रॅली नव्हती; ती आधुनिक काळातील समाजजागृतीची चळवळ होती.

देवळाली प्रवराचे लोकनियुक्त नगराध्यक्ष सत्यजित कदम यांनी आपल्या मुलगा ध्रुवच्या आग्रहाखातर ही संपूर्ण सायकल वारी पूर्ण केली. हा प्रसंग केवळ एका लोकप्रतिनिधीचा सहभाग म्हणून पाहता येणार नाही. समाजात आदर्श निर्माण करण्यासाठी लोकप्रतिनिधींनी स्वतः पुढाकार घेणे किती महत्त्वाचे असते, याचे हे उत्तम उदाहरण आहे. आज अनेक राजकारणी केवळ व्यासपीठावर पर्यावरणाचे भाषण करतात; मात्र प्रत्यक्ष कृती करणारे हाताच्या बोटावर मोजण्याइतकेच असतात. त्यामुळे सत्यजित कदम यांचा हा उपक्रम कौतुकास्पद ठरतो.

आज जगासमोर सर्वात मोठे संकट आहे ते वाढते प्रदूषण आणि हवामान बदलाचे. वाहनांची संख्या झपाट्याने वाढत आहे. शहरांमध्ये धूर, ध्वनीप्रदूषण आणि वाहतूक कोंडी ही नित्याची समस्या बनली आहे. दुसरीकडे पेट्रोल-डिझेलच्या वाढत्या वापरामुळे आर्थिक भार वाढत आहे. अशा परिस्थितीत सायकल हा सर्वात स्वस्त, सुरक्षित, पर्यावरणपूरक आणि आरोग्यदायी पर्याय आहे. मात्र दुर्दैवाने सायकलचा वापर प्रतिष्ठेऐवजी गरिबीचे प्रतीक मानण्याची चुकीची मानसिकता समाजात निर्माण झाली आहे.

एकेकाळी डॉक्टर, शिक्षक, अधिकारी, व्यापारी आणि विद्यार्थी मोठ्या अभिमानाने सायकल वापरत असत. आज मात्र काहीशे मीटर अंतरावर जाण्यासाठीही दुचाकी किंवा चारचाकी वापरण्याची सवय लागली आहे. परिणामी लठ्ठपणा, मधुमेह, रक्तदाब, हृदयरोग आणि मानसिक तणाव यांसारख्या जीवनशैलीजन्य आजारांमध्ये मोठी वाढ झाली आहे. डॉक्टर नियमित व्यायाम करण्याचा सल्ला देतात; परंतु सायकल चालविणे हा सर्वात सोपा आणि प्रभावी व्यायाम आहे, हे अनेकदा विसरले जाते.

सायकल वारीचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे वृक्षसंवर्धनाचा संदेश. या दिंडीत सहभागी झालेल्या सायकलस्वारांनी करंज, कडुलिंब, शेवगा आणि विविध औषधी वनस्पतींच्या बियाण्यांचे 'सीड बॉल' सोबत नेले. पावसाळ्यात योग्य ठिकाणी हे सीड बॉल टाकल्यास भविष्यात हजारो वृक्ष उभे राहू शकतात. पर्यावरण रक्षणासाठी हा अत्यंत कमी खर्चाचा आणि प्रभावी उपाय आहे. वृक्ष लागवड करणे जितके महत्त्वाचे आहे, तितकेच नैसर्गिक पद्धतीने जंगल वाढविण्याचे प्रयोगही आवश्यक आहेत.

भारतीय संस्कृतीत निसर्गाची पूजा केली जाते. वटवृक्ष, पिंपळ, औदुंबर, तुळस यांना धार्मिक महत्त्व आहे. संतांनीही आपल्या अभंगातून निसर्गप्रेमाचा संदेश दिला आहे. त्यामुळे भक्ती आणि पर्यावरण यांचा संबंध नवीन नाही; मात्र त्याला आधुनिक स्वरूप देण्याचे काम अशा सायकल दिंड्या करत आहेत.

केंद्र सरकारच्या 'फिट इंडिया' अभियानाचा मुख्य उद्देश नागरिकांना नियमित व्यायामाची सवय लावणे हा आहे. सायकलिंग हा त्यासाठी सर्वोत्तम पर्याय आहे. अनेक देशांमध्ये सायकलसाठी स्वतंत्र मार्ग आहेत. कार्यालयात, शाळेत, महाविद्यालयात आणि बाजारात जाण्यासाठी लोक सायकलचा वापर करतात. त्यामुळे प्रदूषण कमी होते, इंधनाची बचत होते आणि नागरिकांचे आरोग्यही चांगले राहते. भारतातही ही संस्कृती रुजविण्याची वेळ आली आहे.

वारकरी संप्रदाय हा समाजाला दिशा देणारा आहे. व्यसनमुक्ती, स्वच्छता, समता, सेवा आणि शिस्त यांचे संस्कार वारीतून घडतात. आता त्यात पर्यावरण संवर्धन, जलसंधारण, प्लास्टिकमुक्ती, वृक्षारोपण आणि सायकल वापर यांसारख्या विषयांची जोड मिळत आहे, ही अत्यंत स्वागतार्ह बाब आहे. धर्म आणि समाजकारण यांचा समतोल साधत समाजहिताचे संदेश देण्याची क्षमता वारीमध्ये आहे.

सायकल वारीचा हा प्रयोग केवळ आषाढीपुरता मर्यादित राहू नये. प्रत्येक तालुका, शहर आणि गावात वर्षातून किमान एकदा पर्यावरण आणि आरोग्यासाठी सायकल रॅली आयोजित करावी. शाळा, महाविद्यालये, स्वयंसेवी संस्था, नगरपरिषद, ग्रामपंचायती आणि विविध सामाजिक संघटनांनी यात पुढाकार घ्यावा. विद्यार्थ्यांमध्ये सायकल संस्कृती विकसित झाली तर भविष्यात पर्यावरणाबाबत अधिक जबाबदार पिढी तयार होईल.

आज गरज आहे ती केवळ घोषणा करण्याची नाही, तर प्रत्यक्ष कृती करण्याची. प्रत्येकाने आठवड्यातून किमान एक दिवस तरी सायकलचा वापर करण्याचा संकल्प केला, तरी हजारो लिटर इंधनाची बचत होईल. प्रदूषण कमी होईल, आरोग्य सुधारेल आणि पर्यावरणाचे संरक्षण होईल. हा छोटासा बदल समाजासाठी मोठी क्रांती ठरू शकतो.

आषाढी वारीने महाराष्ट्राला भक्तीची वाट दाखवली. आता सायकल वारी समाजाला आरोग्य, पर्यावरण आणि जबाबदार नागरिकत्वाची वाट दाखवत आहे. विठ्ठलभक्तीबरोबरच निसर्गभक्ती आणि आरोग्यभक्तीचीही जोपासना झाली, तरच वारकरी परंपरेचा खरा संदेश पुढील पिढीपर्यंत पोहोचेल.

आज प्रत्येक गावात, प्रत्येक शहरात आणि प्रत्येक कुटुंबात हा विचार पोहोचला पाहिजे—"विठ्ठलाच्या दर्शनाइतकेच महत्त्व निसर्गाच्या रक्षणालाही आहे." सायकल ही केवळ प्रवासाचे साधन नाही, तर ती आरोग्य, पर्यावरण आणि जबाबदार जीवनशैलीची ओळख आहे. म्हणूनच भविष्यात पायी वारीसोबत सायकल वारीचाही विस्तार झाला, तर तो महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि पर्यावरणीय प्रगतीचा नवा अध्याय ठरेल.