झुरळांची भाषा तरुणांचा संताप

झुरळांची भाषा आणि तरुणांचा संताप

उद्रेक । शिवाजी घाडगे

देशात सध्या सोशल मीडियावर “कॉकरोच जनता पार्टी” अर्थात सीजीपीची जोरदार चर्चा सुरू आहे. सुरुवातीला विनोद, उपरोध आणि ट्रोलिंगचा भाग वाटणारी ही संकल्पना आता व्यवस्थेविरोधातील असंतोषाचे प्रतीक बनताना दिसत आहे. काही दिवसांतच लाखो युवक या मोहिमेशी जोडले गेल्याचा दावा होत आहे. हे केवळ सोशल मीडियावरील आणखी एक ट्रेंड म्हणून दुर्लक्ष करण्यासारखे नाही; तर देशातील तरुणांच्या मनात साचलेल्या नाराजीचा हा उद्रेक प्रगट होताना दिसत असला तरी यांच्या भाई सगळेच झुरळ आहेत .

एका कथित वक्तव्यात बेरोजगार तरुणांना “झुरळां”ची उपमा देण्यात आल्याचा आरोप झाला आणि त्यावरून सोशल मीडियावर संतापाची लाट उसळली. “जर सारी झुरळे एकत्र आली तर?” या प्रश्नातून सीजीपीचा जन्म झाला. या संपूर्ण आंदोलनात विनोद आहे, उपहास आहे; पण त्यामागे दडलेली वेदना अधिक मोठी आहे. कारण हा रोष केवळ एखाद्या व्यक्तीविरोधात नाही, तर संपूर्ण व्यवस्थेविरोधात आहे.

सध्या सोशल मीडियावर “कॉकरोच जनता पार्टी” (सीजीपी) या नव्याने समोर आलेल्या संकल्पनेची जोरदार चर्चा सुरू आहे. अवघ्या काही दिवसांत लाखो-कोट्यवधी युवक या मोहिमेशी जोडले गेल्याचा दावा केला जात असून, विशेषतः तरुण वर्गात या आंदोलनाने मोठी उत्सुकता निर्माण केली आहे. संभाजीनगरच्या अभिजीत दापके या तरुणाने सुरू केलेल्या या उपक्रमाकडे आता केवळ सोशल मीडिया ट्रेंड म्हणून न पाहता व्यवस्थेविरोधातील दडपलेल्या असंतोषाच्या अभिव्यक्तीच्या रूपात पाहिले जाऊ लागले आहे.

या मोहिमेचा उगम एका कथित वक्तव्यातून झाल्याचे सांगितले जाते. देशातील काही बेरोजगार तरुणांना “झुरळां”ची उपमा दिल्याच्या पार्श्वभूमीवर सोशल मीडियावर तीव्र प्रतिक्रिया उमटल्या. “जर सारी झुरळे एकत्र आली तर?” या प्रश्नातून “कॉकरोच जनता पार्टी” या आभासी चळवळीचा जन्म झाला. सुरुवातीला हा केवळ विनोदी किंवा उपरोधिक प्रयोग वाटत होता; मात्र काही दिवसांतच या मोहिमेने सोशल मीडियावर मोठा प्रभाव निर्माण केला.

आजचा तरुण सोशल मीडियावर अत्यंत सक्रिय आहे. त्याला तात्काळ प्रतिक्रिया द्यायची आहे, स्वतःचा आवाज पोहोचवायचा आहे आणि व्यवस्थेला प्रश्न विचारायचे आहेत. पारंपरिक राजकारणातील घराणेशाही, भ्रष्टाचार, सत्तेसाठी होणाऱ्या तडजोडी, पक्षांतर आणि सामान्य नागरिकांच्या प्रश्नांकडे होणारे दुर्लक्ष यामुळे युवकांमध्ये प्रचंड अस्वस्थता निर्माण झाली आहे. सीजीपीसारख्या मोहिमांना मिळणारा प्रतिसाद हा त्या असंतोषाचाच परिणाम मानला जात आहे.

गेल्या काही वर्षांत बेरोजगारी, वाढती महागाई, शिक्षणाचा वाढलेला खर्च, स्पर्धा परीक्षांमधील पेपरफुटी, नोकरीतील अनिश्चितता आणि भ्रष्टाचार यामुळे तरुण पिढीमध्ये निराशा वाढत गेली. उच्च शिक्षण घेऊनही रोजगाराची हमी नाही, सरकारी भरती प्रक्रियांवर प्रश्नचिन्ह निर्माण होत आहे, तर खासगी क्षेत्रातही स्थैर्याचा अभाव जाणवतो. अशा परिस्थितीत युवकांचा संताप सोशल मीडियाच्या माध्यमातून व्यक्त होणे स्वाभाविक मानले जात आहे.

सीजीपीच्या माध्यमातून व्यक्त होणारा रोष हा केवळ एखाद्या पक्षाविरोधातील नाही; तर तो संपूर्ण व्यवस्थेविरोधातील नाराजीचे प्रतीक बनताना दिसत आहे. “तुम्ही कितीही चिरडण्याचा प्रयत्न केला, तरी आम्ही पुन्हा उभे राहू,” हा संदेश या मोहिमेच्या प्रतीकांमधून दिला जात आहे. अनेक सोशल मीडिया खाती बंद झाली, तरी नव्या नावांनी आणि नव्या स्वरूपात ही चळवळ पुन्हा समोर येत आहे. त्यामुळे ही केवळ डिजिटल मोहीम नसून, विकेंद्रीत स्वरूपातील सामाजिक असंतोषाची अभिव्यक्ती ठरत आहे.

मात्र, सोशल मीडियावर ट्रेंड होणे आणि प्रत्यक्ष राजकारणात यश मिळवणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. ट्विटर, फेसबुक किंवा इन्स्टाग्रामवरील लाखो प्रतिक्रिया मतदानपेटीत कितपत उतरतात, हा महत्त्वाचा प्रश्न आहे. भारतीय राजकारणाचा इतिहास पाहिला, तर केवळ जनभावना पुरेशा ठरत नाहीत. त्यासाठी मजबूत संघटनशक्ती, कार्यकर्त्यांचे जाळे, आर्थिक बळ, सातत्यपूर्ण आंदोलन आणि दीर्घकालीन रणनीती आवश्यक असते.

राजकारण हे केवळ घोषणांचे किंवा व्हायरल पोस्टचे क्षेत्र नसते. येथे समाजातील जातीय, प्रादेशिक, आर्थिक आणि सामाजिक समीकरणांचा विचार करावा लागतो. विविध गटांना सांभाळत पुढे जावे लागते. अनेकदा तडजोडी, आघाड्या आणि सत्तासमीकरणे अपरिहार्य ठरतात. त्यामुळे सोशल मीडियावरील असंतोषाचे प्रत्यक्ष परिवर्तनात रूपांतर करणे हे अत्यंत कठीण आव्हान असते.

तरीदेखील, सीजीपीची चर्चा एका मोठ्या बदलाची चाहूल देणारी मानावी लागेल. युवक आता केवळ प्रेक्षक राहिलेला नाही; तो प्रश्न विचारत आहे, व्यवस्थेला आव्हान देत आहे आणि स्वतःचे व्यासपीठ उभारत आहे. ही लोकशाहीसाठी सकारात्मक बाब मानली जाते. विनोद, उपरोध आणि डिजिटल मोहिमांच्या माध्यमातून व्यक्त होणारा हा रोष समाजातील दडपलेल्या भावना बाहेर आणत आहे.

इतिहासात असे अनेक प्रयोग सुरुवातीला बालिश किंवा तात्पुरते म्हणून हसण्यावारी नेले गेले; मात्र पुढे त्यांनी मोठे राजकीय परिणाम घडवले. भारतात “आम आदमी पार्टी”चा उदय असो, युक्रेनचे अध्यक्ष झालेल्या विनोदी कलाकार वोलोदिमिर झेलेन्स्की यांचे उदाहरण असो किंवा नेपाळमधील नव्या पिढीच्या नेतृत्वाचा उदय  सामाजिक असंतोषातून निर्माण झालेल्या चळवळी पुढे प्रभावी राजकीय पर्याय ठरल्याची उदाहरणे जगभरात आहेत.

आजचा भारतीय तरुण शिक्षित आहे, जागरूक आहे आणि सोशल मीडियामुळे जगाशी थेट जोडलेला आहे. त्याला आपले प्रश्न विचारायचे आहेत. मात्र वास्तव असे आहे की, शिक्षण महाग झाले आहे, रोजगाराच्या संधी कमी होत आहेत, स्पर्धा परीक्षांमध्ये पेपरफुटीच्या घटना वाढत आहेत आणि नोकरीसाठी गुणवत्ता नव्हे तर पैसा व ओळखी महत्त्वाच्या ठरत असल्याची भावना निर्माण झाली आहे. लाखो तरुण स्पर्धा परीक्षांसाठी आयुष्याची वर्षे खर्च करतात; पण भरती प्रक्रियांवरच प्रश्नचिन्ह उभे राहते. अशा परिस्थितीत निर्माण होणारा संताप स्वाभाविकच आहे.

राजकीय पातळीवरही युवकांमध्ये प्रचंड निराशा आहे. सत्ताधारी पक्ष असो वा विरोधक — सामान्य तरुणांच्या प्रश्नांवर गंभीर चर्चा कमी आणि प्रचारयुद्ध जास्त दिसते. पक्षांतर, सत्तासमीकरणे, जातीय ध्रुवीकरण आणि सोशल मीडिया व्यवस्थापन यातच राजकारण अडकून पडल्याची भावना तरुणांमध्ये आहे. त्यामुळेच पारंपरिक राजकारणापेक्षा डिजिटल व्यासपीठांवर नव्या प्रकारचे आंदोलन उभे राहत आहे.

सीजीपीची ताकद तिच्या विकेंद्रीत स्वरूपात आहे. येथे एक नेता नाही, एक कार्यालय नाही, एकच विचारधारा नाही; पण असंतोष समान आहे. सोशल मीडियावरील खाती बंद झाली तरी नवी खाती निर्माण होतात. ही अशी चळवळ आहे, जिच्यावर लाठीमार करता येत नाही, आंदोलनस्थळी अटक करता येत नाही किंवा मोर्चे रोखून थांबवता येत नाहीत. त्यामुळे सत्ताधाऱ्यांसाठी हा नवा अनुभव आहे.

मात्र, सोशल मीडियावरील लोकप्रियता आणि प्रत्यक्ष राजकीय यश यात मोठा फरक असतो. ट्रेंडिंग हॅशटॅग आणि निवडणुकीतील मतदान यांच्यातील अंतर मोठे असते. इतिहास सांगतो की, कोणतीही चळवळ टिकण्यासाठी विचार, संघटन, नेतृत्व आणि सातत्य आवश्यक असते. केवळ भावनिक लाट दीर्घकाळ टिकत नाही.

तरीदेखील, या घडामोडीकडे गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे. कारण समाजातील दडपलेला असंतोष जेव्हा विनोद, उपरोध आणि डिजिटल आंदोलनांच्या रूपाने बाहेर पडू लागतो, तेव्हा तो व्यवस्थेसाठी इशारा असतो. लोकशाहीत सशक्त विरोधक आवश्यक असतात. जेव्हा पारंपरिक विरोधक कमकुवत होतात, तेव्हा समाज स्वतःचे पर्याय शोधू लागतो. सीजीपी ही त्याच प्रक्रियेची सुरुवात असू शकते.

आजची “झुरळे” उद्या संघटित शक्तीत रूपांतरित होतील की काही दिवसांत विस्मरणात जातील, हे भविष्यात स्पष्ट होईल. पण एक गोष्ट निर्विवाद आहे — देशातील तरुण आता शांत बसण्याच्या मनःस्थितीत नाही. तो प्रश्न विचारत आहे, प्रतिक्रिया देत आहे आणि स्वतःचे अस्तित्व ठामपणे दाखवू लागला आहे. लोकशाहीत हा बदल छोटा नाही; उलट तोच भविष्यातील राजकारणाची दिशा ठरवू शकतो.

तीला अख्य चाॅकलेटच पाकीट आणि आम्हाला तर दाखवले ही नाही त्यामुळे तरुणाचा उद्रेक होणे सहाजिकच आणि बंदी सोशल मीडियावर खात्यावर आल्याने कदाचित आणखी व्याप्ती वाढेल कदाचित प्रस्थापित राजकारणी, घराणे शाहीला झुरळ मारक ठरणार की हे झुरळाला मारणार आता हे आगामी काळ ठरवेल.