पत्रकारांचे भुषण हरपले

पत्रकारितेतील ‘भूषण’ हरपले...

भूषण।शिवाजी घाडगे 

मृत्यू कोणत्या रूपाने समोर येईल, हे कुणालाच सांगता येत नाही. मात्र आपल्या आवडत्या कामात, आपल्या ध्यासात आणि समाजासाठी ज्ञानदान करत असताना मृत्यूने कवेत घेणे, हे फारच विरळा नशिबी येते. अहमदनगरचे ज्येष्ठ पत्रकार, इतिहास अभ्यासक आणि वारसा संवर्धन चळवळीचे प्रणेते भूषण देशमुख यांच्या निधनाने नगर जिल्ह्याने केवळ एक पत्रकार गमावलेला नाही, तर आपल्या इतिहासाचा एक चालता-बोलता ग्रंथच हरवला आहे.

भुईकोट किल्ल्यावर इतिहासाची माहिती देत असताना झालेला सर्पदंश आणि त्यानंतर आलेले निधन हा केवळ एक अपघात नाही; तर आपल्या वारशासाठी आयुष्य वेचलेल्या व्यक्तीच्या कार्याचा कळसाध्याय आहे. शेवटच्या क्षणापर्यंत ते आपल्या ध्येयाशी एकनिष्ठ राहिले. इतिहास सांगताना, वारसा जपण्याचा संदेश देताना आणि समाजाला ज्ञानाचा प्रकाश देताना त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला.

आज पत्रकारिता क्षेत्रात वेग, स्पर्धा आणि प्रसिद्धीची धडपड वाढत असताना भूषण देशमुख यांनी पत्रकारितेला सामाजिक बांधिलकीचे स्वरूप दिले. त्यांनी कधीही पत्रकारितेचा वापर वैयक्तिक लाभासाठी केला नाही. सत्तेच्या जवळ जाण्यापेक्षा सत्याच्या जवळ राहणे त्यांनी पसंत केले. म्हणूनच त्यांच्या नावाविषयी सर्व स्तरांत आदराची भावना होती.

इतिहास हा त्यांच्यासाठी केवळ अभ्यासाचा विषय नव्हता; तो त्यांच्या जीवनाचा श्वास होता. अहमदनगरच्या प्रत्येक दगडात, प्रत्येक वास्तूत, प्रत्येक वेशीत आणि प्रत्येक ऐतिहासिक घटनेत त्यांनी आपले आयुष्य शोधले. त्यांनी नगरकरांना त्यांच्या शहराचा अभिमान शिकवला. अहमदनगरच्या स्थापनेपासून ते वारसा वास्तूंपर्यंत असंख्य विषयांवर त्यांनी केलेले संशोधन आणि जनजागृती आजही दिशादर्शक ठरेल.

भूषण देशमुख यांचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची माणुसकी. विद्वत्ता असूनही अहंकार नव्हता. प्रचंड अभ्यास असूनही दिखाऊपणा नव्हता. त्यांनी आयुष्यभर माणसे जोडली; तोडली नाहीत. म्हणूनच त्यांच्या जाण्याने प्रत्येक क्षेत्रातील व्यक्तीला वैयक्तिक हानी झाल्याची भावना निर्माण झाली आहे.त्यांच्या निधनानंतर एक प्रश्न उपस्थित होतोसमाजासाठी, इतिहासासाठी आणि पत्रकारितेसाठी आयुष्य अर्पण करणाऱ्या अशा व्यक्तींच्या कार्याची योग्य दखल आपण घेतो का? भूषण देशमुख यांनी आपल्या कार्यातून महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक जतनासाठी मोठे योगदान दिले. त्यांच्या आकस्मिक निधनानंतर महाराष्ट्र शासनाने त्यांच्या कुटुंबाच्या पाठीशी उभे राहणे ही केवळ संवेदनशीलता नसून समाजाप्रती असलेली जबाबदारी ठरेल. 

पत्रकारिता ही केवळ बातम्या देण्याचे माध्यम नसते; ती समाजाप्रती असलेल्या जबाबदारीची आणि सत्याशी असलेल्या निष्ठेची जीवनशैली असते. निर्भीड, निष्पक्ष आणि समाजहिताची पत्रकारिता करणे ही सोपी गोष्ट नाही. अनेक संकटांना तोंड देत, अनेक आव्हाने स्वीकारत पत्रकार आपले कर्तव्य पार पाडत असतात. वार्तांकन करताना कोणता प्रसंग कधी समोर येईल, याचा नेम नसतो. अहमदनगरचे ज्येष्ठ पत्रकार, इतिहास संशोधक आणि वारसा संवर्धक भूषण देशमुख यांच्या निधनाने याच वास्तवाची वेदनादायी जाणीव पुन्हा एकदा झाली.

अहमदनगरच्या भुईकोट किल्ल्यावर इतिहासाची माहिती देत असताना त्यांना सर्पदंश झाला आणि उपचारादरम्यान त्यांची प्राणज्योत मालवली. आपल्या आवडीच्या आणि आयुष्यभर जपलेल्या कार्यात असतानाच त्यांना मृत्यूने गाठले. त्यामुळे केवळ एक पत्रकारच नव्हे, तर नगरच्या इतिहासाचा चालता-बोलता ज्ञानकोश हरपला आहे.

भूषण देशमुख हे केवळ पत्रकार नव्हते. ते इतिहासाचे अभ्यासक, पर्यावरणप्रेमी, वारसा जपणारे कार्यकर्ते आणि असंख्य तरुणांसाठी प्रेरणास्थान होते. अहमदनगरचा इतिहास सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचविण्याचे त्यांनी आयुष्यभर व्रत घेतले होते. नगरचा इतिहास हा ग्रंथालयातील पुस्तकांत बंदिस्त न राहता तो लोकांच्या मनात जिवंत राहावा, यासाठी त्यांनी अथक परिश्रम घेतले.

माझा आणि भूषण देशमुख यांचा परिचय दिव्य मराठीमध्ये प्रतिनिधी म्हणून काम करत असतानापासूनचा. सहा-सात वर्षांच्या या सहवासात त्यांच्याकडून खूप काही शिकण्याची संधी मिळाली. एखाद्या बातमीचा संदर्भ, इतिहासातील एखादी घटना किंवा नगरच्या वारशाविषयीची माहिती हवी असेल तर त्यांचा फोन हमखास यायचा. "शिवाजीराव, आज काय विषय करता?" अशी त्यांची आत्मीय विचारपूस आजही कानात घुमते आहे. नगरच्या ग्रंथोत्सवात किंवा इतर कार्यक्रमांत भेट झाली की इतिहासावरील चर्चेचा नवा धागा सापडायचाच. सेन्हालय रेडिओवर एखाद्या विषयावर बोलण्यासाठी त्यांनी केलेले आग्रहाचे निमंत्रणही आज आठवणींमध्ये जिवंत आहे.

भूषण देशमुख यांचे सर्वात मोठे योगदान म्हणजे त्यांनी इतिहासाला लोकचळवळीचे स्वरूप दिले. "हेरिटेज वॉक" या उपक्रमाद्वारे त्यांनी हजारो नागरिकांना नगरचा खरा इतिहास दाखविला. ऊन, वारा, पाऊस, थंडी किंवा रात्र-दिवस यांचा विचार न करता ते इतिहासप्रेमींसोबत वारसा स्थळांवर फिरत राहिले. त्यांच्या सहवासात दगडही बोलू लागायचे आणि इतिहास जिवंत व्हायचा. नगरच्या प्रत्येक वेशीची, प्रत्येक वास्तूची, प्रत्येक किल्ल्याची आणि प्रत्येक ऐतिहासिक घटनेची कथा त्यांच्या ओघवत्या शब्दांत नव्याने उलगडत असे.

इतिहास हा त्यांच्यासाठी व्यवसाय नव्हता; तो त्यांच्या जीवनाचा श्वास होता. एखाद्या घटनेची तारीख, संदर्भ, सामाजिक पार्श्वभूमी आणि त्यासंबंधित कागदपत्रे यांचे त्यांना असलेले विलक्षण ज्ञान अनेकांना थक्क करून सोडत असे. त्यांच्या अभ्यासपूर्ण मांडणीमुळे नगरकरांना आपल्या शहराचा इतिहास नव्याने समजला आणि त्याचा अभिमानही वाटू लागला.

अहमदनगर स्थापना दिन साजरा करण्याची परंपरा समाजात रुजविण्यामागे त्यांचे मोठे योगदान होते. नगर ही केवळ भौगोलिक वस्ती नसून संतपरंपरा, शौर्य, स्थापत्यकला आणि सांस्कृतिक वैभवाचा समृद्ध वारसा असलेले ऐतिहासिक शहर आहे, ही जाणीव त्यांनी नागरिकांच्या मनात निर्माण केली.

मात्र त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची खरी उंची त्यांच्या ज्ञानात नव्हती; ती त्यांच्या माणुसकीत होती. ते अत्यंत संवेदनशील, मनमिळावू, संयमी आणि निरपेक्ष वृत्तीचे होते. ज्ञानाचा गर्व नव्हता, प्रसिद्धीची अपेक्षा नव्हती आणि कोणाविषयी कटुता नव्हती. ते सत्य बोलत; पण कुणालाही दुखावल्याशिवाय. मत मांडत; पण मतभेद वाढविल्याशिवाय. मार्गदर्शन करत; पण उपदेशकाच्या भूमिकेतून नव्हे, तर मित्रत्वाच्या भावनेतून.

आजच्या काळात ज्ञानाने मोठी माणसे अनेक सापडतील; पण आपल्या चांगुलपणाने, प्रेमळ स्वभावाने आणि निःस्वार्थ वृत्तीने प्रत्येकाच्या मनात घर करणारी माणसे फार दुर्मीळ असतात. भूषण देशमुख हे अशाच दुर्मीळ व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक होते.

त्यांच्या निधनामुळे पत्रकारिता, इतिहास संशोधन आणि वारसा संवर्धन क्षेत्राची मोठी हानी झाली आहे. मात्र त्यांनी दिलेली इतिहासदृष्टी, त्यांनी निर्माण केलेली वारशाची जाणीव आणि त्यांनी जपलेली माणुसकीची परंपरा कायम प्रेरणा देत राहील. अहमदनगरचा इतिहास जिवंत असेपर्यंत भूषण देशमुख यांचे नाव आदराने घेतले जाईल.

शेवटच्या क्षणापर्यंत आपल्या कर्तव्याशी प्रामाणिक राहून कार्य करणाऱ्या भूषण देशमुख यांना हीच खरी श्रद्धांजली. अशा कर्तव्यनिष्ठ पत्रकाराच्या आकस्मिक निधनाची दखल घेत महाराष्ट्र शासनाने यशवंतराव चव्हाण पत्रकार कल्याण निधी अंतर्गत त्यांच्या कुटुंबाला विशेष आर्थिक मदत व अपघात विमा लाभ देण्याचा गांभीर्याने विचार करावा, हीच अपेक्षा.