खुर्चीला महत्व आणि बदलते चेहरे

 खुर्चीचा महिमा आणि बदलणारे चेहरे

बदल ।शिवाजी घाडगे 

शासकीय सेवेत बदली ही नित्याची बाब असते. काल एका ठिकाणी असलेला अधिकारी आज दुसऱ्या ठिकाणी असतो आणि उद्या आणखी कुठे. मात्र या बदल्यांमुळे केवळ कार्यालयांचा पत्ता बदलत नाही, तर अनेकांच्या वागणुकीचे रंगही बदलतात. अलीकडे झालेल्या पोलीस अधिकाऱ्यांच्या बदल्यांनंतर दिसणारे चित्र पाहिले की "खुर्चीला महत्त्व असते" ही म्हण किती वास्तववादी आहे याची पुन्हा एकदा खात्री पटते.

कालपर्यंत नियंत्रण कक्षात कार्यरत असलेल्या अधिकाऱ्यांकडे फारसे फिरकणारे नसतात. एखाद्या कामासाठी फोन केला तर प्रतिसाद मिळेलच याची खात्री नसते. अनेकांना त्यांची आठवणही नसते. मात्र तेच अधिकारी एखाद्या महत्त्वाच्या पोलीस ठाण्याचे प्रभारी बनले की अचानक शुभेच्छुकांची रांग लागते. पुष्पगुच्छ, सत्कार, अभिनंदनाचे फलक आणि सोशल मीडियावरील पोस्टचा अक्षरशः पूर येतो. जणू काही अधिकाऱ्याची नव्हे, तर खुर्चीचीच पूजा सुरू झालेली असते.

हे वास्तव केवळ पोलीस विभागापुरते मर्यादित नाही. समाजात सर्वच क्षेत्रांत व्यक्तीपेक्षा पदाला अधिक महत्त्व दिले जाते. अधिकार असेपर्यंत माणसाभोवती गर्दी असते. अधिकार संपला की तीच गर्दी दुसऱ्या खुर्चीकडे वळते. त्यामुळे स्वागत करणाऱ्यांच्या भावना किती खऱ्या आणि किती स्वार्थी, हा प्रश्न अनेकदा उपस्थित होतो.

पोलीस ठाण्याचा कारभार चालविणे हे मुळीच सोपे काम नाही. गुन्हेगारी नियंत्रणात ठेवणे, कायदा व सुव्यवस्था सांभाळणे, नागरिकांच्या अपेक्षा पूर्ण करणे आणि त्याचवेळी वाढत्या राजकीय हस्तक्षेपाला तोंड देणे, हे मोठे आव्हान असते. समाजातील प्रत्येक समस्येचे उत्तर पोलिसांकडेच असावे अशी अपेक्षा केली जाते. मात्र पोलिसांवर होणारा ताण, दबाव आणि मर्यादा याकडे फारसे लक्ष दिले जात नाही.

खरे पाहता, एखादा अधिकारी नियंत्रण कक्षात असो किंवा पोलीस ठाण्यात, त्याची कार्यक्षमता आणि प्रामाणिकपणा हेच त्याचे खरे मूल्यांकन असायला हवे. पण आपल्या व्यवस्थेत अनेकदा कामापेक्षा पद आणि कर्तृत्वापेक्षा खुर्चीला जास्त प्रतिष्ठा मिळताना दिसते. त्यामुळेच कालपर्यंत दुर्लक्षित असलेले अधिकारी आज अचानक केंद्रस्थानी येतात.

यामध्ये अधिकाऱ्यांची चूक नसते; हा आपल्या समाजाचा स्वभाव बनत चालला आहे. उगवत्या सूर्याला नमस्कार करण्याची परंपरा इतकी रुजली आहे की सूर्य मावळतीकडे झुकला की त्याच्याकडे पाहायलाही लोक तयार नसतात.

शेवटी प्रश्न एका अधिकाऱ्याचा किंवा एका बदलीचा नाही. प्रश्न आहे तो व्यक्तीला मान देण्याचा की खुर्चीला? कारण खुर्ची आज आहे, उद्या नाही. पण कर्तृत्व, प्रामाणिकपणा आणि कामाचा ठसा कायम राहतो. दुर्दैवाने आपल्या समाजात अजूनही त्या ठशापेक्षा खुर्चीची सावली मोठी मानली जाते. 

"खुर्चीला महत्त्व असते" ही म्हण उगाच निर्माण झालेली नाही, याचा प्रत्यय पुन्हा एकदा तालुक्यातील पोलीस प्रशासनातील अलीकडील घडामोडींमधून आला आहे. नुकतेच तालुका पोलीस ठाण्यात नव्याने पोलीस निरीक्षकांनी पदभार स्वीकारला आणि त्यानंतर सुरू झालेले स्वागत, सत्कार, पुष्पगुच्छांचे आदानप्रदान आणि शुभेच्छांचा वर्षाव पाहता अनेकांच्या चेहऱ्यावर स्मितहास्य उमटले.

नोकरी म्हटली की बदली आलीच. पोलीस अधीक्षक मुक्काम सुदर्शन यांनी केलेल्या बदल्यांमध्ये अनेक अधिकारी आणि कर्मचारी नियंत्रण कक्षाच्या चौकटीबाहेर पडून प्रत्यक्ष क्षेत्रात काम करण्यासाठी नियुक्त झाले. अनेक वर्षे अडगळीत पडल्यासारखे वाटणाऱ्या अधिकाऱ्यांना आता स्वतःची कार्यक्षमता दाखविण्याची संधी मिळाली आहे. काहींना तर नदीकाठच्या गारव्यासह वजनदार आणि चर्चेतील पोलीस ठाण्यांची जबाबदारी मिळाल्याने त्यांच्या आनंदाला पारावर उरलेला नाही.

खरे तर जिल्ह्यातील गुन्हेगारी एका दिवसात संपणार नाही. मात्र ती नियंत्रणात आली, गुन्हेगारांवर वचक निर्माण झाला आणि सर्वसामान्य नागरिकांचा विश्वास वाढला तरी ते मोठे यश मानावे लागेल. परंतु पोलीस ठाण्याचा कारभार चालविणे हे दिसते तेवढे सोपे नसते. समाजातील प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर पोलिसांकडेच असावे, अशी अपेक्षा असते. लोक कसेही वागले तरी जबाबदारी मात्र खाकीवरच येते.

दुसरीकडे, दिवसेंदिवस वाढत चाललेला खादीचा हस्तक्षेपही प्रशासनासाठी डोकेदुखी ठरत असल्याची चर्चा दबक्या आवाजात सुरू असते. मात्र या सगळ्या वास्तवापेक्षा अधिक गंमतीशीर दृश्य म्हणजे काही दिवसांपूर्वीपर्यंत नियंत्रण कक्षात असताना साधी मोबाईलवर चौकशी करण्यासही उत्सुक नसलेले काही जण आता नव्या साहेबांच्या स्वागतासाठी पुष्पगुच्छ हातात घेऊन रांगेत उभे असल्याचे चित्र पाहायला मिळत आहे.

कालपर्यंत ज्यांच्या कार्यालयाचा पत्ता विचारणारेही कमी होते, त्यांच्याच दालनात आता शुभेच्छुकांची गर्दी उसळलेली दिसते. दिवसभर पुष्पगुच्छ घेऊन येणाऱ्यांची संख्या कमी होत नाही. जणू काही पदभार स्वीकारण्याचा कार्यक्रम नसून एखादा विजय सोहळाच सुरू आहे.

यातून पुन्हा एकदा सिद्ध होते की व्यक्तीपेक्षा खुर्ची मोठी असते. खुर्ची मिळाली की अनेक नाती निर्माण होतात, जुने परिचित अचानक जवळचे होतात आणि काही जण तर उगवत्या सूर्याला नमस्कार करण्याची परंपरा जपत पुढे-पुढे करण्यात धन्यता मानतात. त्यामुळे पोलीस खात्यातील या बदल्यांनी केवळ अधिकारीच बदलले नाहीत, तर अनेकांच्या वागणुकीतील बदलही अधोरेखित केले आहेत.

शेवटी, खाकी तीच, अधिकारी तेच; बदललेली असते ती फक्त खुर्ची. आणि आपल्या समाजात खुर्ची म्हणजेच उगवता सूर्य, हे पुन्हा एकदा अधोरेखित झाले आहे.