हल्ली समाज्यात संवाद कमी अण वाद जादा

समाज्यात संवाद कमी अण वाद जादा 

भाष्य।शिवाजी घाडगे 

 हल्ली छोट्या छोट्या गोष्टी वरुन वाद निर्माण होत असुन हे वाद विकोपाला जावून एक मेकाचा जीव घेण्या पर्यंत जावून पोहचले आहेत अत्यंत शुल्लक कारणावरुन वाद विवाद निर्माण करून सामाजिक वातावरण प्रदूषित केले जाते संवाद कमी अण वाद जास्त होत चाललेय. 

अलिकडे सगळेच एका मेका कडे संशयाने पहात असून आपुलकी माणुसकी लोप पावत चालली काय अशी शंका यावी 

गावातील सार्वजनिक उस्वोह हे सर्व समाज्याचे होते आता मात्र कोणीच कोणाचे उस्वोह साजरे करायचे नाही असे ठरवल की काय जुणे पुराणे वाद उकरून काढायचे व आपली पोळी भाजून घ्यायची मात्र समाज विघटना पेक्षा एकतेत अधिक चांगला राहतो एखाद्या सुवासिक पुष्पहार विविध रंगी बे रंगी फुलांनी अधिक मनमोहक दिसावा तसा 

९०च्या दशकातकात 

स्मार्टफोन नव्हते, इंटरनेटचा वेग नव्हता आणि सोशल मीडियाच्या आभासी जगात रमण्याची सवयही नव्हती. मोबाईलच्या छोट्याशा पडद्यावर हजारो मित्रांची यादी नव्हती; पण शेजारच्या घरातला प्रत्येक माणूस आपला वाटायचा. आजच्या भाषेत सांगायचे तर त्या काळात ‘कनेक्टिव्हिटी’ कमी होती; पण माणसांमधील ‘कनेक्शन’ मात्र अधिक घट्ट होते. नाती दाखवण्यासाठी फोटो, स्टेटस किंवा पोस्टची गरज नव्हती. माणूस समोर उभा राहिला की नाते जिवंत व्हायचे. 

९०चे दशक म्हणजे साधेपणातला आनंद, मर्यादित साधनांमध्ये जगण्याची कला आणि माणसांमधील विश्वासाचा काळ. आजच्या पिढीला कदाचित हा काळ कल्पनेतला वाटेल; पण त्या काळात जगलेल्या प्रत्येकाच्या मनात त्याच्या असंख्य आठवणी आजही जिवंत आहेत.

रविवारची सकाळ त्यापैकीच एक.

गल्लीतल्या ज्या मोजक्या घरांमध्ये कृष्णधवल किंवा रंगीत टीव्ही असायचा, त्या घरात रविवारच्या दिवशी संपूर्ण गल्ली जमायची. दाराबाहेर चपलांचा मोठा ढीग साचायचा. घरात जागा कमी पडली तरी कोणी नाराज व्हायचे नाही. कुणी जमिनीवर बसायचे, कुणी खिडकीजवळ, तर कुणी दारात उभे राहून कार्यक्रम पाहायचे. त्या गर्दीत घरमालकाला ‘माझ्या घरात एवढे लोक का?’ असा प्रश्न पडत नसे. उलट, घर भरले की त्याला आनंदच वाटायचा.

सकाळी ‘रामायण’ किंवा ‘महाभारत’ सुरू झाले की गल्लीतले वातावरणच बदलून जायचे. टीव्हीसमोर बसलेली मंडळी अक्षरशः तल्लीन होऊन कार्यक्रम पाहायची. रामू काकांसोबत रहीम चाचाही तितक्याच आवडीने बसलेले असायचे. कोणाचा धर्म काय, कोणाची जात काय किंवा कोणाचे राजकीय मत काय, याला त्या क्षणी काहीही महत्त्व नसायचे. कार्यक्रम संपेपर्यंत सगळे एकाच भावनेने त्यात रमलेले असायचे.

रात्री ‘अलिफ लैला’च्या अद्भुत कथा सुरू झाल्या किंवा ‘सुरभी’सारखा कार्यक्रम लागला की पुन्हा तीच गर्दी व्हायची. टीव्ही हा केवळ मनोरंजनाचे साधन नव्हता; तो माणसांना एकत्र आणणारा निमित्तमात्र धागा होता.

आज प्रत्येकाच्या हातात स्वतंत्र मोबाईल आहे. प्रत्येकाच्या घरात अनेक स्क्रीन आहेत. मनोरंजनाची साधने अमर्याद आहेत. जगभरातील कार्यक्रम एका क्षणात आपल्या हातात येतात. पण त्या काळातील एका छोट्याशा पडद्याने निर्माण केलेली सामूहिक जवळीक आजच्या असंख्य स्क्रीनना निर्माण करता आलेली नाही, ही एक वेगळीच शोकांतिका आहे.

त्या काळात ‘संस्कृती’ शिकवण्यासाठी मोठमोठ्या व्याख्यानांची गरज नव्हती. ती रोजच्या जगण्यातून अनुभवायला मिळायची. ईद आली की शेजारच्या घरातून प्रेमाने आलेल्या गरमागरम शेवयांचा आस्वाद घेतला जायचा. दिवाळी आली की आपल्या घरचा फराळ कौतुकाने शेजाऱ्यांच्या घरी पाठवला जायचा. गणपती असो, मोहरम असो, दसरा असो किंवा एखादा कौटुंबिक समारंभ—सण हा एका धर्माचा किंवा एका घराचा न राहता संपूर्ण परिसराचा आनंद बनायचा.

शेजारधर्म ही केवळ म्हण नव्हती; ती जगली जाणारी गोष्ट होती.

शेजाऱ्याच्या घरात काय शिजत आहे, कोण आजारी आहे, कोणाच्या मुलाची परीक्षा आहे, कुणाच्या मुलीचे लग्न ठरले आहे, कोणाला आर्थिक अडचण आली आहे या सगळ्याची माहिती आपोआप मिळायची. त्यासाठी सोशल मीडियावर ‘अपडेट’ देण्याची गरज नव्हती. लोक प्रत्यक्ष भेटायचे, बोलायचे आणि विचारपूस करायचे.

कुणाच्या घरात दुःख आले तर संपूर्ण गल्ली त्या कुटुंबाच्या पाठीशी उभी राहायची. एखाद्या घरात लग्न असेल तर शेजारची घरेही त्या आनंदाचा भाग बनायची. कुणाच्या घरात पाहुणे आले तर ते फक्त त्या घराचे पाहुणे राहायचे नाहीत; संपूर्ण गल्ली त्यांची आपुलकीने विचारपूस करायची.

विश्वास इतका घट्ट होता की घरातील मंडळी दिवसभर बाहेर गेली तरी शेजाऱ्यांवर घर सोपवताना मनात किंचितही भीती नसायची. घराची चावी शेजाऱ्याकडे देणे ही सामान्य बाब होती. मुलांना एखाद्या घरात भूक लागली तर ते सरळ तिथे जाऊन जेवायचे. गल्लीतला प्रत्येक मोठा माणूस आपला पालक वाटायचा. मुलांच्या चुका झाल्या तर त्यांना समज देणारेही अनेक हात असायचे.

त्या काळातील आर्थिक परिस्थिती आजच्या तुलनेत मर्यादित होती. महागडी वाहने नव्हती, मोठमोठी घरे नव्हती, परदेशी सहली नव्हत्या, महागडे मोबाईल नव्हते. की बॅड ची कपडे ही नव्हते 

पण छोट्या गोष्टींत आनंद शोधण्याची वृत्ती होती. अंगणात बसून गप्पा मारणे, उन्हाळ्याच्या रात्री घराबाहेर खाट टाकून झोपणे, मुलांनी गल्लीभर खेळणे, संध्याकाळी सगळ्यांनी एकत्र बसणे यातच आयुष्याची श्रीमंती होती.हल्ली  सुविधा वाढल्या, पण माणसाला वेळ कमी पडू लागला.

तंत्रज्ञानाच्या क्रांतीने जग बदलले. मोबाईल आला, इंटरनेट आले, सोशल मीडिया आला. माहिती मिळणे सोपे झाले. जगाच्या एका टोकावर असलेल्या व्यक्तीशी क्षणात संपर्क साधता येऊ लागला. शिक्षण, व्यवसाय, आरोग्य, शेती, प्रशासन अशा अनेक क्षेत्रांत तंत्रज्ञानाने मोठी क्रांती घडवून आणली. या प्रगतीचे महत्त्व नाकारता येणार नाही.

मात्र, या प्रगतीसोबत एक विचित्र विरोधाभासही निर्माण झाला. तंत्रज्ञानाने जग जवळ आणले; पण अनेकदा माणसे एकमेकांपासून दूर गेली. शेजारी सख्खा भाऊ ही ऐकमेकाशी बोलत नाही मात्र दुरवर असलेल्या व्हाॅटस्पवर खुशाली विचारतो शुभ सकाळ व शुभ रात्री मात्र हे सारे दिखाव्या साठीच 

पूर्वी एका टीव्हीसमोर संपूर्ण गल्ली बसायची. आज प्रत्येकाच्या हातात स्वतंत्र स्क्रीन आहे. पूर्वी शेजाऱ्याच्या घरी जाऊन विचारपूस केली जायची. आज ‘कसे आहात?’ हा प्रश्न अनेकदा एका संदेशापुरता मर्यादित झाला आहे. पूर्वी आनंद वाटण्यासाठी मिठाई घेऊन घरपोच जायचे. आज आनंदाचा फोटो पोस्ट करून ‘लाईक्स’ मोजले जातात.

याहून गंभीर बदल आपल्या सामाजिक वातावरणात झाला.

२४ तास सुरू असलेल्या बातम्यांची माध्यमे, सोशल मीडिया आणि राजकीय प्रचाराच्या विविध माध्यमांमुळे माहितीचा प्रचंड स्फोट झाला. माहिती मिळण्याचा वेग वाढला; परंतु प्रत्येक माहिती सत्य असेलच असे नाही. अफवा, अर्धवट माहिती, दिशाभूल करणारे संदेश आणि धार्मिक किंवा जातीय तेढ निर्माण करणारा प्रचार मोठ्या वेगाने पसरू लागला.

पूर्वी एखाद्या व्यक्तीबद्दल गैरसमज झाला तर समोरासमोर बोलून तो दूर करण्याची संधी होती. आज एखादा संदेश हजारो लोकांपर्यंत पोहोचतो आणि गैरसमज निर्माण होण्याआधीच तो समाजाच्या मनात रुजलेला असतो.

ज्या गल्लीत मंदिरातील घंटानाद आणि मशिदीतील अजान हे त्या परिसराच्या दैनंदिन जीवनाचे स्वाभाविक स्वर होते, तिथे हळूहळू संशयाची एक अदृश्य भिंत उभी राहू लागली. शेजारीपणाची जागा ओळखपत्रांनी घेतली आणि माणसाची ओळख त्याच्या धर्म, जात किंवा राजकीय विचारांवरून ठरवली जाऊ लागली.

हा बदल केवळ राजकारणामुळे झाला असे म्हणणेही योग्य ठरणार नाही. बदलती जीवनशैली, वाढता व्यक्तिवाद, आर्थिक स्पर्धा, असुरक्षिततेची भावना आणि डिजिटल माध्यमांवरील अतिवापर यामुळेही सामाजिक नात्यांमध्ये बदल झाले आहेत. मात्र, राजकीय आणि सामाजिक स्वार्थासाठी धर्माच्या नावावर निर्माण केली जाणारी दरी या बदलाला अधिक धोकादायक बनवते.

आपल्या समृद्ध संस्कृतीचा खरा अर्थ काय आहे, हा प्रश्न आज पुन्हा विचारण्याची गरज आहे.

संस्कृती म्हणजे केवळ उत्सव साजरे करणे नाही. संस्कृती म्हणजे दुसऱ्याच्या श्रद्धेचा आदर करणे. संस्कृती म्हणजे शेजाऱ्याच्या दुःखात धावून जाणे. संस्कृती म्हणजे भुकेल्याला अन्न देणे, संकटात मदतीचा हात पुढे करणे आणि माणसाला प्रथम माणूस म्हणून पाहणे.

९०च्या दशकात या मूल्यांचा मोठा भाग आपल्या रोजच्या जीवनात सहज मिसळलेला होता. म्हणूनच त्या काळाची आठवण आज मनाला स्पर्शून जाते.

अर्थात, ९०चे दशक सर्वार्थाने परिपूर्ण होते असे नाही. त्या काळातही सामाजिक समस्या होत्या, आर्थिक विषमता होती, अनेक सुविधा उपलब्ध नव्हत्या. आजच्या तंत्रज्ञानामुळे शिक्षण, आरोग्य, रोजगार आणि संवादाच्या क्षेत्रात अभूतपूर्व संधी उपलब्ध झाल्या आहेत. त्यामुळे भूतकाळाचे अंधपणे उदात्तीकरण करण्यापेक्षा त्या काळातील चांगल्या गोष्टी वर्तमानात जपणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

तंत्रज्ञान नाकारण्याची गरज नाही; पण तंत्रज्ञानाचा वापर माणसांना जोडण्यासाठी व्हायला हवा, तोडण्यासाठी नव्हे.

मोबाईल हातात असू द्या; पण शेजाऱ्याच्या दारावर टकटक करण्याची सवयही जिवंत राहू द्या. सोशल मीडियावर हजारो मित्र असू द्या; पण संकटात धावून येणारा खरा मित्रही असू द्या. जगभरातील बातम्या वाचा; पण आपल्या शेजाऱ्याच्या घरात काय घडते आहे, याचीही विचारपूस करा.

कारण शेवटी आयुष्याची खरी श्रीमंती किती फॉलोअर्स आहेत, किती ‘लाईक्स’ मिळाले किंवा आपल्या मोबाईलमध्ये किती संपर्क आहेत, यात नाही. खरी श्रीमंती आहे ती आपल्या माणसांची.

९०च्या दशकात साधने कमी होती; पण माणसे जवळ होती. आज साधने अफाट आहेत; मात्र माणसांमधील अंतर वाढत चालले आहे.

म्हणूनच त्या काळाकडे केवळ आठवणी म्हणून न पाहता त्यातून काही शिकण्याची गरज आहे.

धर्म वेगळा असला तरी शेजारी आपला आहे. भाषा वेगळी असली तरी माणूस आपलाच आहे. राजकीय विचार वेगळे असले तरी नाते तोडण्याचे कारण नाही.

मंदिरातील घंटा आणि मशिदीतील अजान यांच्यात स्पर्धा नसते; त्या दोन्ही आपल्या समाजाच्या विविधतेचे स्वर आहेत. त्या स्वरांना संशयाच्या भिंतींनी वेगळे करण्यापेक्षा पुन्हा एकदा त्यातून सहअस्तित्वाची सुरावट निर्माण करण्याची गरज आहे.

काळ बदलत राहणार आहे. तंत्रज्ञान आणखी प्रगत होणार आहे. आभासी जग आणि डिजिटल माध्यमे आपल्या जीवनाचा आणखी मोठा भाग बनतील. पण या सगळ्या प्रगतीच्या मध्यभागी माणूस हरवता कामा नये.

कारण तंत्रज्ञान आपल्याला जगाशी जोडू शकते; पण माणुसकीच माणसाला माणसाशी जोडते.

आणि कदाचित म्हणूनच ९०च्या दशकाची आठवण आजही मनाला हळवी करून जाते त्या काळात सुविधा कमी होत्या, पण विश्वास मोठा होता; साधने कमी होती, पण संवाद मनापासून होता; घरे लहान होती, पण मनं मोठी होती.

तो काळ परत येणार नाही. मात्र त्या काळातील माणुसकी आपण आजही परत आणू शकतो. गरज आहे ती फक्त पुन्हा एकदा एकमेकांच्या जवळ जाण्याची.