गंगागिरी महाराज हरिनाम सप्ताह भक्ती, सेवा सामाजिक बांधिलकीचा संगम

१७९वा गंगागिरी महाराज हरिनाम सप्ताह : भक्ती, सेवा आणि सामाजिक बांधिलकीचा संगम

अध्यात्म।शिवाजी घाडगे 

स्वातंत्र्यपूर्व काळापासून सुरू असलेली गंगागिरी महाराजांच्या हरिनाम सप्ताहाची परंपरा आजही तितक्याच श्रद्धेने आणि उत्साहाने सुरू आहे. धनगरवाडी ता. राहाता जि .अहिल्यानगर येथे यंदाचा १७९व्या हरिनाम सप्ताहाचे आयोजन महंत रामगिरी महाराज यांच्या मार्गदर्शन खाली करण्यात आले असून,  विविध भागांतून लाखो भाविक या सप्ताहात सहभागी झाले आहेत. अखंड हरिनामाचा गजर, संत-महंतांची प्रवचने, धुनीचे दर्शन, महाप्रसाद आणि विविध सामाजिक उपक्रमांमुळे धनगरवाडी परिसर भक्तिमय झाला आहे. सप्ताहाच्या ठिकाणी होणारी भाविकांची गर्दी पाहता जणू काही पंढरीच धनगरवाडीत अवतरली असल्याचा अनुभव भाविकांना येत आहे.

गंगागिरी महाराजांच्या कार्यावर आणि विचारांवर असलेली हरिनाम सप्ताह पंपरा महंत नारायण गिरी यांच्या नंतर महंत रामगिरी महाराज पुढे नेत असुन 

परमेश्वर बद्दल अपार श्रद्धा या सप्ताहातून प्रकर्षाने जाणवते. सात दिवस चालणाऱ्या या धार्मिक सोहळ्यात पहाटेपासून रात्रीपर्यंत विविध धार्मिक कार्यक्रम सुरू असतात. हरिनामाचा अखंड गजर, भजन-कीर्तन, संत-महंतांचे विचार आणि प्रवचनातून भाविकांना अध्यात्मिक बळ मिळत आहे. धुनीचे दर्शन घेण्यासाठीही भाविकांची मोठी गर्दी होत आहे.

श्रद्धेची १७९ वर्षांची परंपरा

गंगागिरी महाराजांच्या हरिनाम सप्ताहाला मोठी ऐतिहासिक आणि अध्यात्मिक परंपरा लाभली आहे. अनेक पिढ्यांपासून भाविक या सप्ताहाशी जोडले गेले आहेत. काळ बदलला, जीवनशैली बदलली, तंत्रज्ञानाने मोठी झेप घेतली; मात्र गंगागिरी महाराजांविषयीची भाविकांची श्रद्धा आजही कायम आहे. त्यामुळे दरवर्षी सप्ताहाच्या काळात धनगरवाडी येथे लाखो भाविक एकत्र येतात.

या सप्ताहात सहभागी होण्यासाठी दूरवरून भाविक येतात. काही भाविक कुटुंबासह, तर काही मंडळांच्या माध्यमातून येथे दाखल होतात. हरिनामात सहभागी होणे, संतांचे प्रवचन ऐकणे, धुनीचे दर्शन घेणे आणि महाप्रसादाचा लाभ घेणे, हा अनेकांच्या  श्रद्धेचा आणि आनंदाचा भाग बनला आहे.

महंत रामगिरी महाराज यांच्या प्रवचनालाही भाविक मोठ्या संख्येने उपस्थित राहत आहेत. अध्यात्माबरोबरच मानवी जीवनात सदाचार, सेवा, संयम, परोपकार आणि सामाजिक बांधिलकीचे महत्त्व त्यांच्या विचारांतून अधोरेखित केले जाते. त्यामुळे सप्ताहातील धार्मिक कार्यक्रम केवळ भक्तीपुरते मर्यादित न राहता समाजाला सकारात्मक विचार देणारे ठरत आहेत.

लाखो भाविकांसाठी नियोजनाचे मोठे आव्हान

एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर सप्ताहाचे आयोजन करणे ही निश्चितच सोपी बाब नाही. लाखो भाविक सात दिवस धनगरवाडी येथे येत असल्याने त्यांच्यासाठी आवश्यक सोयी-सुविधा उपलब्ध करून देण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर मनुष्यबळाची आवश्यकता असते. त्याचबरोबर आर्थिक नियोजनही तेवढेच महत्त्वाचे ठरते.

भाविकांची ये-जा, भोजन व्यवस्था, पिण्याचे पाणी, स्वच्छता, आरोग्य सुविधा, वाहतूक नियंत्रण, सुरक्षा व्यवस्था, धार्मिक कार्यक्रमांचे नियोजन आणि विविध उपक्रमांची अंमलबजावणी यासाठी मोठी यंत्रणा कार्यरत असते. स्वयंसेवक, ग्रामस्थ, आयोजक आणि विविध विभागांचे कर्मचारी या व्यवस्थेत योगदान देतात.

गावोगावच्या भाविकांकडूनही सप्ताहासाठी मोठ्या प्रमाणात सहकार्य केले जाते. अनेक गावांमधून भाकरी तयार करून सप्ताहाच्या ठिकाणी पाठविल्या जातात. अन्नदानाच्या या परंपरेतून समाजातील एकोपा आणि सेवाभाव दिसून येतो.

भाकरी आणि आमटीतून सेवाभाव

सप्ताहाच्या ठिकाणी दररोज मोठ्या प्रमाणावर महाप्रसादाची व्यवस्था केली जाते. गावोगावच्या भाविकांकडून आलेल्या भाकऱ्या आणि मोठ्या प्रमाणावर तयार करण्यात येणारी आमटी यामुळे महाप्रसादाची व्यवस्था व्यापक स्वरूपात केली जाते. लाखो भाविकांना भोजन मिळावे यासाठी स्वयंसेवक अहोरात्र कार्यरत असतात.

कोणताही भाविक उपाशी जाऊ नये, ही भावना या अन्नदानामागे आहे. स्वतःच्या घरातील भाकरी इतर भाविकांसाठी पाठविणे ही केवळ धार्मिक परंपरा नसून त्यामागे ‘अन्नदान हे श्रेष्ठ दान’ या संस्काराची भावना आहे. त्यामुळे सप्ताहातील महाप्रसाद व्यवस्थाही भाविकांच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आकर्षण ठरत आहे.

शेतकऱ्यांसाठी कृषी प्रदर्शन

गंगागिरी महाराज हरिनाम सप्ताहाची आणखी एक महत्त्वाची वैशिष्ट्यपूर्ण बाब म्हणजे धार्मिक कार्यक्रमांसोबत आयोजित करण्यात आलेले कृषी प्रदर्शन. शेतीप्रधान ग्रामीण भागातील शेतकऱ्यांना आधुनिक शेतीची माहिती मिळावी, यासाठी प्रदर्शनामध्ये अत्याधुनिक कृषी यंत्रसामग्री आणि शेतीतील विविध नवीन तंत्रज्ञानाची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.

शेतीतील बदलते तंत्रज्ञान, आधुनिक यंत्रांचा वापर, उत्पादन वाढविण्याच्या पद्धती, शेतीतील नवीन प्रयोग आणि उपलब्ध तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर याबाबत शेतकऱ्यांना मार्गदर्शन मिळत आहे. त्यामुळे सप्ताहात येणाऱ्या शेतकऱ्यांना धार्मिक समाधानाबरोबरच शेतीविषयक उपयुक्त माहितीही मिळत आहे.

आज शेतीसमोर वाढता उत्पादन खर्च, मजुरांची कमतरता, हवामानातील बदल आणि बाजारभावातील चढ-उतार अशी अनेक आव्हाने आहेत. अशा परिस्थितीत आधुनिक तंत्रज्ञान आणि कृषी यंत्रसामग्रीची माहिती शेतकऱ्यांना मिळणे आवश्यक आहे. या दृष्टीने सप्ताहातील कृषी प्रदर्शन उपयुक्त ठरत आहे.

आरोग्याबाबतही जनजागृती

सप्ताहाच्या ठिकाणी भाविकांच्या आरोग्याचीही काळजी घेतली जात आहे. पालकमंत्री वैद्यकीय सहायता कक्षाच्या माध्यमातून आवश्यक वैद्यकीय मार्गदर्शन आणि सुविधा उपलब्ध करून देण्यात आल्या आहेत. त्याचबरोबर गंगागिरी महाराज आयुर्वेद उपचार केंद्राच्या माध्यमातून आयुर्वेदिक उपचारपद्धती आणि आरोग्यविषयक माहिती भाविकांना दिली जात आहे.

आपल्या शरीराच्या उंची, वय आणि प्रकृतीनुसार वजन किती असावे, योग्य आहार कोणता असावा, आरोग्य चांगले ठेवण्यासाठी कोणती काळजी घ्यावी, याबाबतही मार्गदर्शन केले जात आहे. त्यामुळे धार्मिक वातावरणात येणाऱ्या भाविकांना आरोग्याबाबत जागरूक करण्याचे कामही या उपक्रमातून होत आहे.

गर्दी वाढल्याने सुरक्षा व्यवस्थेवर ताण

दरम्यान, सप्ताहाच्या ठिकाणी वाढत असलेली गर्दी पाहता सुरक्षा यंत्रणेवर मोठा ताण पडत आहे. लाखो भाविक एकाच ठिकाणी एकत्र येत असल्याने वाहतूक नियंत्रण, गर्दीचे नियोजन, वाहनतळ व्यवस्था आणि भाविकांच्या सुरक्षिततेसाठी पोलिस व स्वयंसेवकांना मोठी कसरत करावी लागत आहे.

गर्दीचा फायदा घेत महिलांच्या गळ्यातील दागिने चोरीला गेल्याच्या काही घटना समोर आल्याने भाविकांनी अधिक दक्षता घेण्याची गरज निर्माण झाली आहे. गर्दीच्या ठिकाणी मौल्यवान वस्तू सुरक्षित ठेवाव्यात, अनोळखी व्यक्तींपासून सावध राहावे आणि कोणतीही संशयास्पद हालचाल आढळल्यास तत्काळ पोलिस किंवा स्वयंसेवकांना माहिती द्यावी, असे आवाहन करण्यात येत आहे.

दहा वर्ष वयाचा २२किलो वजनाचा अमेरिकेतून आयात केलेला शकाहारी सरडा देखील पहायला मिळतोय 

सप्ताह म्हणजे सामाजिक एकोप्याचे दर्शन

गंगागिरी महाराजांचा हरिनाम सप्ताह हा केवळ धार्मिक कार्यक्रम नसून ग्रामीण समाजजीवनातील एकात्मतेचे दर्शन घडविणारा सोहळा आहे. गावागावांतून भाविक एकत्र येतात, एकमेकांना सहकार्य करतात, अन्नदानात सहभागी होतात आणि हरिनामाच्या गजरात अध्यात्मिक आनंद घेतात.

जात, पंथ, आर्थिक परिस्थिती किंवा सामाजिक स्तर यांचा विचार न करता भाविक एकत्र येऊन महाप्रसादाचा लाभ घेतात. त्यामुळे सप्ताहातून सामाजिक समतेचा आणि बंधुभावाचा संदेशही दिला जातो. श्रद्धेच्या माध्यमातून समाजाला जोडण्याचे काम या परंपरेने अनेक वर्षांपासून केले आहे.

पंढरी अवतरल्याचा भाविकांना अनुभव

सप्ताहाच्या ठिकाणी सकाळपासून सुरू असलेला हरिनामाचा गजर, टाळ-मृदंगाचा निनाद, संत-महंतांचे प्रवचन, धुनीचे दर्शन, महाप्रसादासाठी लागलेल्या रांगा आणि चारही दिशांनी दिसणारी भाविकांची गर्दी यामुळे धनगरवाडी परिसराचे वातावरण पूर्णपणे भक्तिमय झाले आहे.

पंढरपूरच्या वारीत जसा भक्तीचा आणि सामूहिकतेचा अनुभव मिळतो, तसाच अनुभव या सप्ताहातही मिळत असल्याचे अनेक भाविक सांगतात. म्हणूनच अनेकांच्या मनात ‘धनगरवाडीतच पंढरी अवतरली’ अशी भावना निर्माण होत आहे.

१७९ वर्षांची परंपरा पुढे नेत असलेला हा हरिनाम सप्ताह आजच्या आधुनिक आणि धावपळीच्या जीवनातही अध्यात्माची गरज अधोरेखित करतो. भक्तीबरोबर सेवा, अन्नदानाबरोबर सामाजिक बांधिलकी, अध्यात्माबरोबर आरोग्य आणि धार्मिक कार्यक्रमाबरोबर कृषीविषयक मार्गदर्शन, अशी बहुआयामी वाटचाल या सप्ताहाची झाली आहे.

महंत रामगिरी याच्या भोवती अंगरक्षक पोलिसांची लुडबुड अधिक असुन हे अध्यात्मिक क्षेत्र असुन भाविक मोठ्या श्रध्देने महाराज आशिर्वाद घेवू पहातात मात्र अंगरक्षक पोलीस प्रमाणा पेक्षा जास्त लुडबुड करीत असुन आमदार खासदार याना देखील अपमान स्पद वागणूक देताना पहायला मिळते 

यंदाच्या १७९व्या हरिनाम सप्ताहाची सांगता मंगळवार, २५ ऑगस्ट रोजी होणार आहे. सांगता सोहळ्यासाठीही मोठ्या संख्येने भाविक उपस्थित राहण्याची शक्यता आहे. लाखो भाविकांच्या श्रद्धेने आणि ग्रामस्थांच्या सहकार्याने सुरू असलेली गंगागिरी महाराजांच्या हरिनाम सप्ताहाची ही परंपरा पुढील पिढ्यांपर्यंत अखंड सुरू राहावी, हीच भाविकांची भावना आहे.