गोड साखर माहागाईने कडु झाली

गोड साखर महागाईने कडू झाली!

भाष्य।शिवाजी घाडगे 

दोन दिवसांत साखरेच्या दरात झालेल्या वाढीने सर्वसामान्यांच्या स्वयंपाकघरातील गोडवा अक्षरशः कडू झाला आहे. रोजच्या चहापासून ते सणासुदीच्या गोड पदार्थांपर्यंत साखरेचा वापर प्रत्येक घरात होतो. त्यामुळे साखरेच्या दरात झालेली वाढ ही केवळ एका वस्तूची महागाई नसून तिचा थेट परिणाम सर्वसामान्य कुटुंबांच्या दैनंदिन अर्थसंकल्पावर होतो. साखरेचा किरकोळ दर काही ठिकाणी ७५ रुपये किलोपर्यंत पोहोचल्याने ग्राहकांमध्ये चिंता व्यक्त होत आहे.

साखरेच्या दरवाढीमागे अनेक कारणे असल्याचे सांगितले जाते. पावसाचे कमी प्रमाण, उसाच्या उत्पादनावर होणारा परिणाम, साखर कारखान्यांकडून साखरेबरोबर इथेनॉल निर्मितीला दिले जाणारे प्राधान्य, बाजारातील मागणी-पुरवठ्याचे बदलते गणित आणि व्यापाऱ्यांकडून केला जाणारा साठा, या सर्व बाबींचा परिणाम साखरेच्या उपलब्धतेवर होऊ शकतो. मात्र, या सगळ्याचा अंतिम भार ग्राहकांच्या खिशावर पडत असल्याने साखरेच्या दरवाढीचे नेमके कारण आणि त्यामागील बाजारव्यवस्था तपासणे आवश्यक आहे.

पावसाच्या लहरीपणाचा उसाला फटका

यंदा अनेक भागांत पावसाचे प्रमाण समाधानकारक राहिलेले नाही. पाऊस वेळेवर आणि पुरेशा प्रमाणात झाला नाही, तर ऊस पिकाच्या वाढीवर त्याचा परिणाम होतो. ऊस हे दीर्घ कालावधीचे पीक असल्याने त्याला नियमित पाणी आणि योग्य हवामानाची गरज असते. पावसाचा लहरीपणा, पाण्याची कमतरता आणि वाढता उत्पादन खर्च यामुळे उसाच्या उत्पादनावर परिणाम होण्याची शक्यता असते.

उसाचे उत्पादन कमी झाले, तर साखर कारखान्यांना उपलब्ध होणारा ऊस कमी होतो. त्याचा परिणाम साखर उत्पादनावर होणे स्वाभाविक आहे. मात्र, साखरेच्या दरवाढीचे संपूर्ण खापर केवळ पावसावर फोडणे योग्य ठरणार नाही. कारण साखरेच्या बाजारभावावर उत्पादनाबरोबरच सरकारी धोरण, कारखान्यांची उत्पादन पद्धती, साठा, निर्यात-आयात, इथेनॉल निर्मिती आणि बाजारातील मागणी यांसारख्या अनेक घटकांचा प्रभाव असतो.

साखरेऐवजी इथेनॉलला प्राधान्य?

गेल्या काही वर्षांत इथेनॉल निर्मितीला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पेट्रोलमध्ये इथेनॉल मिश्रण वाढविण्याच्या धोरणामुळे साखर उद्योगासाठी इथेनॉल हा महत्त्वाचा उत्पन्नाचा स्रोत बनला आहे. ऊस आणि त्यापासून मिळणाऱ्या उपपदार्थांचा इथेनॉल निर्मितीसाठी वापर होत असल्याने साखर आणि इथेनॉल यांच्यातील उत्पादनाचे संतुलन महत्त्वाचे ठरते.

इथेनॉल निर्मिती वाढली आणि त्याचवेळी साखरेचे उत्पादन किंवा बाजारातील उपलब्धता कमी झाली, तर साखरेच्या दरावर त्याचा परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे साखर उद्योगाने इथेनॉल निर्मितीतून मिळणाऱ्या आर्थिक फायद्याबरोबरच ग्राहक आणि शेतकरी या दोघांच्या हिताचाही विचार करणे गरजेचे आहे.

व्यापाऱ्यांच्या साठ्याचा परिणाम?

साखरेच्या दरात तेजी येण्याची शक्यता दिसताच व्यापारी मोठ्या प्रमाणात साठा करून ठेवत असतील, तर बाजारात कृत्रिम टंचाई निर्माण होण्याची शक्यता असते. मागणी कायम असताना बाजारातील उपलब्ध साठा कमी झाला की दर वाढतात. त्यामुळे साखरेचे दर अचानक वाढत असताना बाजारातील प्रत्यक्ष साठा किती आहे, व्यापाऱ्यांकडे किती साखर उपलब्ध आहे आणि ती बाजारात का येत नाही, याची तपासणी होणे आवश्यक आहे.

साठेबाजी होत नसेल तर ग्राहकांना त्याची माहिती स्पष्टपणे मिळाली पाहिजे. आणि साठेबाजी होत असेल तर प्रशासनाने कठोर कारवाई केली पाहिजे. कारण महागाईचा फायदा काही मोजक्या घटकांना मिळत असेल आणि त्याचा भार लाखो ग्राहकांना सहन करावा लागत असेल, तर ही बाजारव्यवस्थेतील गंभीर बाब आहे.

शेतकरी कुठे आहे?

साखरेचा किरकोळ दर ७५ रुपये किलोपर्यंत पोहोचत असताना ऊस उत्पादक शेतकऱ्याच्या हातात त्यातील किती पैसा जातो, हा सर्वांत महत्त्वाचा प्रश्न आहे. साखरेच्या दरवाढीचा फायदा शेतकऱ्यांना थेट आणि पुरेशा प्रमाणात मिळत नसेल, तर या संपूर्ण साखळीचा पुनर्विचार करण्याची गरज आहे.

शेतकरी ऊस पिकवताना मोठा खर्च करतो. जमीन तयार करणे, लागवड, खत, औषधे, मजुरी, सिंचन, वीज, तोडणी आणि वाहतूक अशा अनेक खर्चांचा भार त्याच्यावर असतो. दुसरीकडे साखर बाजारात पोहोचेपर्यंत अनेक टप्पे पार करते. या प्रत्येक टप्प्यावर किंमत वाढत जाते. त्यामुळे ग्राहकाला महाग साखर घ्यावी लागते; मात्र त्या वाढलेल्या किमतीचा योग्य वाटा शेतकऱ्याच्या पदरात पडतो का, हा प्रश्न कायम राहतो.

कांद्यानेही खाल्ला भाव

या आठवड्यात साखरेबरोबरच कांद्यानेही चांगलाच भाव खाल्ला आहे. कांदा आणि साखर या दोन्ही वस्तू सर्वसामान्यांच्या रोजच्या वापरातील आहेत. त्यामुळे दोन्हींच्या दरात एकाच वेळी वाढ झाल्यास घरगुती बजेटवर दुहेरी परिणाम होतो.

महागाईचा सर्वाधिक परिणाम मध्यमवर्गीय आणि रोजंदारीवर जगणाऱ्या कुटुंबांवर होतो. उत्पन्न वाढण्याचा वेग कमी असताना अन्नधान्य, भाजीपाला, तेल, डाळी, साखर आणि इतर जीवनावश्यक वस्तूंचे दर वाढत गेले, तर घरखर्चाचा ताळमेळ बसविणे कठीण होते.

महागाईचा फायदा कोणाला?

साखरेच्या दरवाढीचा सर्वसामान्य ग्राहकाला फटका बसत असताना त्याचा फायदा नेमका कोणाला होतो, याचा विचार करण्याची गरज आहे. शेतकरी, साखर कारखाना, व्यापारी आणि ग्राहक या संपूर्ण साखळीमध्ये अंतिम किंमत कोण ठरवते, याचा पारदर्शक अभ्यास झाला पाहिजे.

शेतकऱ्याला उत्पादन खर्चाच्या तुलनेत योग्य मोबदला मिळत नसेल आणि ग्राहक मात्र महाग साखर खरेदी करत असेल, तर मधल्या साखळीत कुठेतरी मोठी तफावत निर्माण होत आहे, असे म्हणावे लागेल. त्यामुळे साखरेच्या दरवाढीचा फायदा शेतकरी आणि ग्राहक या दोघांपर्यंत न्याय्य पद्धतीने पोहोचतो का, हे तपासणे महत्त्वाचे आहे.

प्रशासनाने लक्ष देण्याची गरज

साखरेच्या दरात अचानक वाढ होत असल्यास संबंधित विभागाने बाजारातील परिस्थितीचा आढावा घेणे आवश्यक आहे. साखर कारखान्यांकडे किती साठा आहे, व्यापाऱ्यांकडे किती साठा आहे, बाजारात प्रत्यक्ष किती साखर उपलब्ध आहे आणि दर वाढण्यामागे कोणते घटक कारणीभूत आहेत, याची माहिती जनतेसमोर आली पाहिजे.

साठेबाजी, कृत्रिम टंचाई किंवा अवाजवी नफा घेतला जात असल्याचे आढळल्यास संबंधितांवर कारवाई करणे गरजेचे आहे. त्याचबरोबर शेतकऱ्यांच्या उत्पादनाला योग्य दर आणि ग्राहकांना वाजवी दरात साखर उपलब्ध होईल, असे संतुलित धोरण शासनाने आखले पाहिजे.

गोड साखरेची कडू कहाणी

साखर ही नावाने गोड असली तरी तिच्या वाढत्या किमतीने सर्वसामान्यांच्या जीवनातील गोडवा कमी होत आहे. पाऊस कमी झाला, ऊस उत्पादन घटले, इथेनॉल निर्मिती वाढली किंवा बाजारात साठेबाजी झाली, यापैकी नेमके कोणते कारण किती प्रभावी आहे, हे स्पष्ट होणे आवश्यक आहे.

कारण प्रत्येक वेळी महागाईची किंमत ग्राहकांनीच का मोजावी? शेतकऱ्याला योग्य मोबदला मिळावा आणि ग्राहकाला अवाजवी दराने वस्तू खरेदी करावी लागू नये, हे दोन्ही उद्देश साध्य होणे गरजेचे आहे.

आज साखरेचा दर वाढला आहे. उद्या आणखी एखाद्या जीवनावश्यक वस्तूचा दर वाढेल. प्रत्येक वेळी उत्पादन कमी, पाऊस कमी किंवा बाजारातील मागणी वाढली, अशी कारणे सांगून प्रश्न संपणार नाही. बाजारव्यवस्थेतील पारदर्शकता, साठ्याचे नियमन आणि शेतकरी ते ग्राहक या संपूर्ण साखळीतील दररचना स्पष्ट होणे ही काळाची गरज आहे.

शेवटी प्रश्न साखर महाग झाली एवढाच नाही; प्रश्न आहे महाग झालेल्या साखरेचा पैसा नेमका कोणाच्या खिशात जात आहे? शेतकरी घाम गाळतो, कारखाना उत्पादन करतो, व्यापारी माल बाजारात आणतो आणि ग्राहक पैसे मोजतो. या साखळीतील प्रत्येक घटकाला न्याय्य वाटा मिळाला तरच साखरेची खरी गोडी टिकेल. अन्यथा ‘गोड साखर’ महागाईच्या तडाख्याने सर्वसामान्यांसाठी अशीच कडू होत राहणार आहे.