बातम्यांचा वेग वाढला;सत्याचे काय

बातम्यांचा वेग वाढला; पण सत्याचे काय

भाष्य।शिवाजी घाडगे 

एकेकाळी बातमी म्हणजे सकाळचे वर्तमानपत्र, दुपारची आकाशवाणी किंवा संध्याकाळच्या दूरदर्शनवरील बातम्या. एखादी महत्त्वाची घटना घडली की ती नागरिकांपर्यंत पोहोचण्यासाठी काही तास, कधी कधी दुसरा दिवस उजाडायचा. मात्र त्या बातमीमागे एक प्रक्रिया होती. माहिती गोळा केली जायची, संबंधित व्यक्तींची बाजू जाणून घेतली जायची, तथ्यांची पडताळणी केली जायची आणि त्यानंतरच ती बातमी वाचक किंवा श्रोत्यांपर्यंत पोहोचायची.

आज काळ पूर्णपणे बदलला आहे. मोबाईल सुरू केला की काही सेकंदांत जगभरातील बातम्या आपल्या हातात येतात. युट्यूब, फेसबुक, इन्स्टाग्राम , व्हाॅटस्प यांसारख्या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्ममुळे बातमीचा वेग कल्पनेपलीकडे वाढला आहे. एखादी घटना घडते आणि काही क्षणांत तिचे फोटो, व्हिडिओ आणि माहिती हजारो-लाखो लोकांपर्यंत पोहोचते. तंत्रज्ञानाने पत्रकारितेला वेग दिला, माहितीचे जग सर्वांसाठी खुले केले; पण या वेगाच्या शर्यतीत एक मूलभूत प्रश्न मात्र अधिक गंभीर होत चालला आहे—बातमीचा वेग वाढला, पण सत्याचे काय?

आज ‘सर्वांत आधी बातमी’ देण्याची स्पर्धा सुरू आहे. कोणत्या माध्यमाने घटना प्रथम दिली, कोणाच्या पोस्टला किती व्ह्यूज मिळाले, किती जणांनी ती शेअर केली, किती लोकांनी प्रतिक्रिया दिल्या, याला मोठे महत्त्व आले आहे. परंतु एखाद्या बातमीला लाखो व्ह्यूज मिळाले म्हणून ती सत्य ठरत नाही. सोशल मीडियावर वेगाने पसरलेली माहिती म्हणजे सत्य, असा समज होणे धोकादायक आहे.

याच ठिकाणी पत्रकारितेची खरी कसोटी सुरू झाली. बातमी सर्वांत आधी देणे महत्त्वाचे आहेच; पण त्यापेक्षा महत्त्वाचे आहे ती बातमी खरी आहे का, याची खातरजमा करणे. वेगाच्या नादात सत्य मागे पडले तर पत्रकारितेचा मूलभूत उद्देशच धोक्यात येतो.

अलीकडेच अहिल्यानगरचे पोलीस अधीक्षक मुम्मका सुदर्शन यांनी चुकीची माहिती किंवा अफवा पसरविणाऱ्यांवर गुन्हे दाखल करण्याचा इशारा दिला. हा इशारा आजच्या डिजिटल युगातील वास्तव अधोरेखित करणारा आहे. कारण चुकीची माहिती ही केवळ एक सोशल मीडिया पोस्ट राहत नाही. ती काही क्षणांत हजारो लोकांपर्यंत पोहोचते आणि त्यातून गैरसमज, भीती, संभ्रम किंवा सामाजिक तणाव निर्माण होऊ शकतो.

आज अनेकदा एखाद्या घटनेचा पूर्ण तपशील समोर येण्यापूर्वीच तिच्याबद्दल वेगवेगळ्या पोस्ट व्हायरल होतात. एखाद्या घटनेचा अर्धवट व्हिडिओ, जुना फोटो किंवा संदर्भ नसलेली माहिती वापरून नवी बातमी तयार केली जाते. काही वेळा शीर्षक इतके सनसनाटी बनविले जाते की मूळ घटनेपेक्षा त्या शीर्षकाचीच चर्चा सुरू होते. वाचक किंवा प्रेक्षकाने संपूर्ण बातमी वाचण्यापूर्वीच निष्कर्ष काढलेला असतो.

ही परिस्थिती केवळ पत्रकारितेसाठी नव्हे, तर संपूर्ण समाजासाठी चिंतेची आहे.

केवळ व्ह्यूजसाठी बातमी करायची की विश्वासासाठी पत्रकारिता करायची? हा प्रश्न प्रत्येक पत्रकाराने स्वतःला विचारण्याची वेळ आली आहे.

डिजिटल माध्यमांनी पत्रकारितेला मोठी संधी दिली आहे. पूर्वी एखाद्या छोट्या गावातील घटना मोठ्या माध्यमांपर्यंत पोहोचायला वेळ लागायचा. आता मोबाईलच्या माध्यमातून ती घटना काही मिनिटांत राज्य, देश आणि जगापर्यंत पोहोचू शकते. सामान्य नागरिकालाही आपले म्हणणे मांडण्यासाठी व्यासपीठ मिळाले आहे. ही डिजिटल क्रांती नक्कीच सकारात्मक आहे. मात्र प्रत्येक अधिकारासोबत जबाबदारी येते. माहिती प्रसारित करण्याचा अधिकार आहे, तसाच ती माहिती खरी आणि जबाबदारीने प्रसारित करण्याची जबाबदारीही आहे.

आज ‘कॉपी-पेस्ट पत्रकारिता’ हा प्रकारही वाढला आहे. एखाद्या माध्यमाने बातमी दिली की दुसऱ्या माध्यमाने ती बातमी कोणतीही पडताळणी न करता उचलायची आणि पुढे प्रसिद्ध करायची. अशा पद्धतीने एक चुकीची माहिती अनेक ठिकाणी दिसू लागली की ती खरी असल्याचा आभास निर्माण होतो. प्रत्यक्षात मात्र तिची मूळ माहितीच चुकीची असू शकते.

पत्रकारितेतील उचलेगिरी ही केवळ नैतिकतेचा प्रश्न नाही; ती विश्वासार्हतेचा प्रश्न आहे. वाचक एखाद्या माध्यमावर विश्वास ठेवतो. त्याला वाटते की या माध्यमाने माहिती तपासूनच प्रसिद्ध केली आहे. हा विश्वास तुटला तर त्या माध्यमाचे अस्तित्वच कमकुवत होते.

पत्रकारिता ही समाजाचा आरसा मानली जाते. आरशाने चेहरा सुंदर दिसावा म्हणून त्यातील प्रतिबिंब बदलायचे नसते. जे आहे ते तसेच दाखवायचे असते. पत्रकारितेचेही हेच तत्त्व आहे. सत्ताधारी असो, विरोधक असो, अधिकारी असो, व्यापारी असो किंवा सामान्य नागरिक—सत्याच्या कसोटीवर सर्वांना समान मोजणे ही पत्रकारितेची ताकद आहे.

आज सोशल मीडिया अल्गोरिदम सनसनाटी, भावनिक आणि वादग्रस्त सामग्रीला अधिक वेगाने पुढे नेतात. त्यामुळे शांत, तथ्याधारित आणि संतुलित बातमीपेक्षा उत्तेजक शीर्षकाला अधिक प्रतिसाद मिळतो. या मानसिकतेमुळे काही माध्यमेही व्ह्यूजच्या मागे धावताना दिसतात. मात्र व्ह्यूज हे पत्रकारितेचे अंतिम मोजमाप नाही. विश्वास ही पत्रकारितेची खरी भांडवल आहे.

एखाद्या बातमीला दहा लाख व्ह्यूज मिळाले आणि ती चुकीची ठरली तर त्या दहा लाख व्ह्यूजचे काय करायचे? उलट एखाद्या बातमीला कमी प्रतिसाद मिळाला, पण ती पूर्णपणे सत्य, समाजोपयोगी आणि तथ्याधारित असेल तर तिचे मूल्य कितीतरी मोठे असते.

म्हणूनच पत्रकारितेने ‘वेग’ आणि ‘सत्य’ यामध्ये योग्य संतुलन साधले पाहिजे. बातमी देण्यात विलंब होऊ नये; पण घाईच्या नादात चुकीची माहिती जाऊ नये. ‘ब्रेकिंग न्यूज’च्या स्पर्धेपेक्षा ‘व्हेरिफाइड न्यूज’ला महत्त्व मिळाले पाहिजे.

यासाठी पत्रकारांनी काही मूलभूत गोष्टी पाळणे गरजेचे आहे. माहितीचा स्रोत कोणता आहे, हे तपासले पाहिजे. संबंधित व्यक्तीची किंवा अधिकाऱ्यांची बाजू जाणून घेतली पाहिजे. फोटो आणि व्हिडिओ जुने आहेत की अलीकडचे, याची पडताळणी केली पाहिजे. अफवा आणि अधिकृत माहिती यातील फरक स्पष्ट केला पाहिजे. अपूर्ण माहिती असल्यास ती अपूर्ण असल्याचे स्पष्ट सांगितले पाहिजे. आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे—चूक झाली तर ती दुरुस्त करण्याचे धैर्यही पत्रकारितेत असले पाहिजे.

याचबरोबर नागरिकांची भूमिकाही महत्त्वाची आहे. सोशल मीडियावर आलेली प्रत्येक पोस्ट पुढे पाठविण्याआधी ‘ही माहिती खरी आहे का?’ हा प्रश्न स्वतःला विचारला पाहिजे. विशेषतः समाजात भीती किंवा तणाव निर्माण करू शकणारी माहिती कोणतीही खातरजमा न करता पुढे पाठविणे टाळले पाहिजे.

कारण अफवा पसरविणारा एक असतो; पण ती पुढे पाठविणारे शेकडो असतात. एका क्लिकने आपण चुकीच्या माहितीचे वाहक बनू शकतो.

म्हणूनच आज लोकशिक्षण आणि समाजजागृतीची मोठी गरज आहे. डिजिटल साक्षरता म्हणजे केवळ मोबाईल वापरता येणे नाही. डिजिटल साक्षरता म्हणजे मोबाईलवर आलेली माहिती खरी की खोटी, याचा विचार करण्याची क्षमता. कोणत्या स्रोतावर विश्वास ठेवायचा, कोणती माहिती पुढे पाठवायची आणि कोणती थांबवायची, हे समजणे म्हणजे खरी डिजिटल साक्षरता.

पत्रकारितेने समाजात भीती निर्माण करण्याऐवजी जागृती निर्माण केली पाहिजे. संघर्ष वाढविण्याऐवजी संवादाला चालना दिली पाहिजे. समाजात तेढ निर्माण करण्याऐवजी एकात्मतेची भावना वाढविली पाहिजे. सामान्य माणसाचे प्रश्न मांडणे, अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणे, प्रशासनाला जबाबदार धरणे आणि समाजाला योग्य दिशा देणे हे पत्रकारितेचे मूलभूत कर्तव्य आहे.

आज तंत्रज्ञान बदलले, माध्यमे बदलली, बातमी देण्याची पद्धत बदलली; पण पत्रकारितेची मूल्ये बदलता कामा नयेत. सत्य, निष्पक्षता, विश्वासार्हता आणि सामाजिक बांधिलकी ही पत्रकारितेची चार मजबूत आधारस्तंभ आहेत.

पत्रकारितेचा वेग वाढला आहे, हे स्वागतार्ह आहे. माहिती काही सेकंदांत जगभर पोहोचते, हे आधुनिक तंत्रज्ञानाचे मोठे यश आहे. पण या वेगाला सत्याची साथ नसेल तर तोच वेग समाजासाठी धोकादायक ठरू शकतो.

म्हणून आज गरज आहे ती ‘सर्वांत आधी बातमी’ देण्याची नव्हे, तर ‘सर्वांत आधी सत्य’ समाजासमोर आणण्याची.

खोटी माहिती नको. अफवा नकोत. केवळ व्ह्यूजसाठीची उचलेगिरी नको. सनसनाटीपणापेक्षा सत्याला प्राधान्य हवे. प्रसिद्धीपेक्षा विश्वास महत्त्वाचा हवा. आणि वेगापेक्षा सत्याला दिशा देणारी पत्रकारिता हवी.

समाजाला चुकीची माहिती देणे सोपे आहे; पण सत्य शोधणे कठीण आहे. पत्रकारितेचे खरे धैर्य याच कठीण वाटेवर चालण्यात आहे.

आजच्या डिजिटल युगातील पत्रकारितेने ही जबाबदारी स्वीकारली पाहिजे. कारण माध्यमे केवळ बातम्या देत नाहीत, ती समाजाची मानसिकता घडवतात. त्यामुळे प्रत्येक शब्द जपून वापरला पाहिजे, प्रत्येक माहिती तपासून घेतली पाहिजे आणि प्रत्येक बातमीमागे समाजहिताचा विचार असला पाहिजे.

खोटी माहिती नको; खरी आणि सत्य माहिती हवी.

व्ह्यूज नकोत; विश्वास हवा.

सनसनाटीपणा नको; सत्य हवे.

आणि पत्रकारितेला वेगासोबत विवेकाचीही गरज आहे.

तेव्हाच लोकशिक्षण होईल, समाजजागृती वाढेल, सामाजिक एकोपा मजबूत होईल आणि पत्रकारितेवरील जनतेचा विश्वास कायम राहील.

सत्य सांगू... बेधडक!