उपमुख्यमंत्री शिंदे यांचे हात बांधले!

उपमुख्यमंत्री शिंदेंचे हात बांधले!

राजरंग । शिवाजी घाडगे 

‘उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांचे हात बांधले आहेत’ असे म्हटले तर महाराष्ट्राच्या राजकारणात क्षणभर खळबळ उडू शकते. विरोधकांना त्यात राजकीय अर्थ दिसेल, समर्थकांना टोला वाटेल आणि सर्वसामान्यांना नेमके काय झाले, असा प्रश्न पडेल. पण यावेळी गोष्ट वेगळी आहे. शिंदेंचे हात खरोखरच बांधले गेले आहेत; मात्र ते कोणत्याही राजकीय विरोधकाने नव्हे, तर बहिणीच्या प्रेमाच्या राख्यांनी!

रक्षाबंधनाच्या निमित्ताने आयोजित करण्यात आलेल्या कार्यक्रमात शिवसेना नेत्या दीपाळी सय्यद यांच्या पुढाकाराने महिला शिवसेना आघाडीच्या वतीने उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांना राख्या बांधण्यात आल्या. महिला कार्यकर्त्यांनी बांधलेल्या असंख्य राख्यांमुळे शिंदेंचे दोन्ही हात अक्षरशः भरून गेले. राजकीय धावपळ, बैठका, दौरे, उद्घाटने आणि सत्तेच्या जबाबदाऱ्यांमध्ये रमलेल्या नेत्याच्या हातावर एकाच वेळी एवढ्या राख्या दिसणे हा निश्चितच भावनिक क्षण होता.

पण राजकारणात एखादे छायाचित्रही कधी कधी हजार शब्द बोलून जाते. शिंदेंच्या राख्यांनी भरलेल्या हातांचे छायाचित्र पाहताना अनेकांना शिवसेनेचे दिवंगत नेते अनंत दिघे यांची आठवण झाली. दिघे यांची कार्यकर्त्यांशी असलेली नाळ, सर्वसामान्यांशी असलेला जिव्हाळा आणि संकटात कार्यकर्त्याच्या पाठीशी उभे राहण्याची भूमिका ही त्यांच्या राजकीय व्यक्तिमत्त्वाची वैशिष्ट्ये होती. त्यामुळे शिंदेंच्या हातांवरील राख्या पाहून ‘माणसे जोडणाऱ्या राजकारणाची’ आठवण होणे स्वाभाविक आहे.

एकनाथ शिंदे यांच्या राजकीय प्रवासातही माणसे जोडण्याची शैली अनेकदा दिसून आली आहे. ठाण्याच्या राजकारणातून पुढे आलेला हा नेता महाराष्ट्राच्या सत्तेच्या सर्वोच्च पातळीपर्यंत पोहोचला. सर्वसामान्य कार्यकर्ता, शाखाप्रमुख, स्थानिक पदाधिकारी आणि तळागाळातील लोकांशी संवाद साधण्याची त्यांची प्रतिमा आहे. म्हणूनच त्यांच्या हातावर बांधलेली राखी ही केवळ धार्मिक किंवा भावनिक परंपरा नसून, कार्यकर्ते आणि नेतृत्व यांच्यातील संबंधांचे प्रतीक म्हणूनही पाहता येते.

मात्र, प्रश्न इथेच संपत नाही. राख्यांनी हात बांधले असतील, पण राजकारणात हात मोकळे आहेत का? हा खरा सवाल आहे.

महाराष्ट्राच्या सत्ताकारणात उपमुख्यमंत्री म्हणून एकनाथ शिंदे यांच्याकडे महत्त्वाची जबाबदारी आहे. त्यांच्याकडे असलेली राजकीय ताकद, पक्षाची संघटनात्मक क्षमता आणि त्यांच्यासोबत असलेले आमदार यामुळे ते राज्याच्या राजकारणातील प्रमुख शक्तिकेंद्रांपैकी एक आहेत. मात्र, सत्ता ही केवळ एका व्यक्तीच्या इच्छेने चालत नाही. सरकारमध्ये अनेक घटक असतात. मुख्यमंत्री, उपमुख्यमंत्री, पक्षश्रेष्ठी, प्रशासन, केंद्रातील नेतृत्व, मित्रपक्ष आणि स्थानिक राजकीय समीकरणे या सर्वांचा निर्णयप्रक्रियेवर प्रभाव असतो.

त्यामुळे ‘शिंदेंच्या शिफारशी पुढे जात नाहीत’, ‘फायली अडकतात’, ‘निर्णयांवर मर्यादा आहेत’ अशा चर्चा राजकीय वर्तुळात रंगत असतील, तर त्या चर्चांकडे सावधपणे पाहणे गरजेचे आहे. अधिकृत पुरावा नसताना अशा चर्चांना सत्याचा दर्जा देता येणार नाही. मात्र, सत्तेत असूनही प्रत्येक निर्णयावर पूर्ण नियंत्रण नसणे ही कोणत्याही आघाडी सरकारची वस्तुस्थिती असू शकते.

शिंदे यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेनेसमोर आणखी एक मोठे आव्हान म्हणजे महाराष्ट्राच्या राजकारणातील मराठी अस्मिता आणि बदलती सामाजिक रचना. शिवसेनेच्या स्थापनेपासून मराठी माणूस, मराठी भाषा आणि स्थानिकांच्या प्रश्नांना राजकारणाच्या केंद्रस्थानी ठेवण्यात आले. मुंबई आणि महाराष्ट्रातील शिवसेनेच्या राजकीय वाढीमध्ये या भूमिकेचा मोठा वाटा राहिला.

मात्र, आजची मुंबई पूर्वीची मुंबई राहिलेली नाही. देशाच्या विविध भागांतून आलेले नागरिक, कामगार, व्यावसायिक, रिक्षाचालक, टॅक्सीचालक, छोटे दुकानदार आणि सेवा क्षेत्रातील कर्मचारी यांचा शहराच्या अर्थव्यवस्थेत मोठा वाटा आहे. त्यामुळे मराठीचा आग्रह आणि सर्वसमावेशकता यांच्यातील समतोल साधणे हे शिवसेनेसमोरचे मोठे आव्हान आहे.

रिक्षाचालकांचा प्रश्न त्याच संदर्भात महत्त्वाचा ठरतो. मराठी भाषा शिकणे, बोलणे आणि महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वातावरणाशी जुळवून घेणे याला कोणीही विरोध करू नये. परंतु भाषेच्या मुद्द्यावर रोजगाराचा प्रश्न निर्माण होणार नाही, याची काळजी घेणेही आवश्यक आहे. महाराष्ट्रात राहणाऱ्या प्रत्येकाने मराठीचा सन्मान करावा, ही अपेक्षा योग्यच; परंतु त्याचबरोबर भाषेच्या नावाखाली सामाजिक दरी वाढणार नाही, याची खबरदारी राजकीय नेतृत्वाने घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

शिवसेनेच्या राजकारणात ‘मराठी माणूस’ हा भावनिक मुद्दा आहे. पण आजच्या काळात या मुद्द्याला रोजगार, महागाई, घरांचा प्रश्न, वाहतूक, पायाभूत सुविधा, शिक्षण आणि आरोग्य यांसारख्या प्रश्नांची जोड द्यावी लागणार आहे. केवळ भाषेच्या घोषणांनी महानगरातील मतदार समाधानी राहतीलच असे नाही.

याचदरम्यान एकनाथ शिंदे यांचे पुत्र आणि खासदार श्रीकांत शिंदे यांच्या राजकीय भवितव्याकडेही अनेकांचे लक्ष आहे. केंद्रातील मंत्रिपदाबाबत राजकीय चर्चांना अधूनमधून उधाण येते. मात्र, मंत्रिपद हे केवळ राजकीय अपेक्षेने मिळत नाही. त्यासाठी पक्षाचे गणित, संसदीय समीकरण, प्रादेशिक प्रतिनिधित्व आणि केंद्रीय नेतृत्वाचा निर्णय या सर्व बाबी महत्त्वाच्या ठरतात. त्यामुळे या विषयाकडे सध्या राजकीय चर्चेच्या चौकटीतच पाहणे योग्य ठरेल.

एकनाथ शिंदे यांचा राजकीय प्रवास मात्र नक्कीच असामान्य आहे. सामान्य शिवसैनिकापासून मंत्री, त्यानंतर मुख्यमंत्री आणि आता उपमुख्यमंत्री असा त्यांचा प्रवास झाला. महाराष्ट्राच्या राजकारणातील सर्वात मोठ्या सत्तांतरांपैकी एका सत्तांतरात त्यांची भूमिका केंद्रस्थानी राहिली. मोठ्या संख्येने आमदारांना सोबत घेऊन त्यांनी वेगळी राजकीय वाटचाल केली. या निर्णयाचे समर्थकांनी स्वागत केले, तर विरोधकांनी त्यावर तीव्र टीका केली.

कुणाला तो पक्ष वाचविण्याचा प्रयत्न वाटला, तर कुणाला तो पक्षफुटीचा राजकीय डाव वाटला. परंतु एक गोष्ट निर्विवाद आहे—त्या घटनेनंतर महाराष्ट्राच्या राजकारणात एकनाथ शिंदे हे नाव कायमचे केंद्रस्थानी आले.

सत्तेच्या राजकारणात संख्याबळाला मोठे महत्त्व असते. आमदारांचे पाठबळ, पक्षाची संघटनात्मक ताकद आणि मतदारांशी असलेला संपर्क या तिन्ही गोष्टींचा मेळ साधणारा नेता दीर्घकाळ प्रभावी ठरतो. शिंदे यांनी यापैकी अनेक गोष्टी साध्य केल्या आहेत. मात्र, पुढील काळात त्यांच्या नेतृत्वासमोर आणखी मोठे आव्हान असेल—आपल्याभोवती असलेली राजकीय ताकद कायम ठेवणे आणि त्याच वेळी जनतेशी असलेले भावनिक नाते अधिक मजबूत करणे.

रक्षाबंधनाच्या कार्यक्रमात त्यांच्या हातांवर बांधलेल्या राख्या याच भावनिक नात्याचे प्रतीक ठरू शकतात. महिला कार्यकर्त्यांनी राख्या बांधल्या, आशीर्वाद दिला आणि भावासारखे नाते जपण्याचा संदेश दिला. राजकारणातील कटुता, आरोप-प्रत्यारोप आणि सत्तासंघर्षाच्या काळात असा भावनिक क्षण निश्चितच वेगळा वाटतो.

परंतु महाराष्ट्राचे राजकारण केवळ भावनांवर चालत नाही. इथे प्रत्येक पावलामागे गणित असते. प्रत्येक भेटीमागे संदेश असतो. प्रत्येक नियुक्तीमागे समीकरण असते आणि प्रत्येक राजकीय निर्णयामागे पुढील निवडणुकीचा विचार असतो.

म्हणूनच ‘हात बांधले’ या वाक्यातील उपरोध महत्त्वाचा ठरतो. रक्षाबंधनाच्या दिवशी हात राख्यांनी बांधले जातात, ते प्रेमासाठी. पण सत्तेच्या राजकारणात हात कधी मित्रपक्षांच्या समीकरणांनी बांधले जातात, कधी पक्षश्रेष्ठींच्या निर्णयांनी, कधी प्रशासनाच्या प्रक्रियांनी आणि कधी जनतेच्या अपेक्षांनी.

शिंदे यांच्याबाबतही हीच परिस्थिती आहे. एका बाजूला त्यांच्यावर पक्ष वाढविण्याची जबाबदारी आहे. दुसऱ्या बाजूला सरकारमधील भूमिका प्रभावीपणे पार पाडायची आहे. तिसऱ्या बाजूला कार्यकर्त्यांच्या अपेक्षा आहेत. चौथ्या बाजूला मतदारसंघांचे प्रश्न आहेत. आणि त्यापेक्षा मोठे आव्हान म्हणजे स्वतःची स्वतंत्र राजकीय ओळख अधिक मजबूत करणे.

‘महाराष्ट्राचा भाई’ ही उपमा मिळवणे सोपे नाही. पण ती टिकवणे त्याहून कठीण आहे. लोकांच्या भावनांमध्ये स्थान मिळविणारा नेता सत्ता गमावली तरी लोकांमध्ये राहतो; परंतु केवळ सत्तेच्या जोरावर उभा राहिलेला नेता सत्ता गेल्यानंतर विस्मृतीत जाऊ शकतो.

एकनाथ शिंदे यांच्या हातांवर रक्षाबंधनाच्या दिवशी बांधलेल्या राख्या म्हणूनच एक वेगळा संदेश देतात. राजकारणात सत्ता महत्त्वाची असते; पण सत्ता टिकविण्यापेक्षा माणसे टिकविणे अधिक महत्त्वाचे असते.

आज शिंदेंचे हात राख्यांनी भरले आहेत. उद्या त्याच हातांनी महाराष्ट्रातील जनतेचे प्रश्न सोडवायचे आहेत. कार्यकर्त्यांच्या अपेक्षा पूर्ण करायच्या आहेत. पक्षाची ताकद वाढवायची आहे. मित्रपक्षांशी समन्वय साधायचा आहे आणि स्वतःची राजकीय वाटचाल पुढे न्यायची आहे.

राख्या काही दिवसांनी निघून जातील. पण त्यातून निर्माण झालेले नाते कायम राहते का, याची खरी परीक्षा पुढील काळात होणार आहे.

म्हणूनच रक्षाबंधनाच्या या प्रसंगाकडे केवळ ‘राख्यांनी भरलेले हात’ म्हणून पाहण्यापेक्षा त्यामागचा राजकीय संदेश समजून घेणे गरजेचे आहे.

प्रेमाच्या राख्यांनी बांधलेले हात कधीच ओझे नसतात; पण सत्तेच्या अपेक्षांनी बांधलेले हात मात्र नेत्याला अनेकदा अस्वस्थ करतात.

आणि म्हणूनच प्रश्न एकच

शिंदेंचे हात राख्यांनी बांधले आहेत की राजकीय अपेक्षांनी?

याचे उत्तर काळच देईल. पण एक मात्र निश्चित महाराष्ट्राच्या राजकारणात ‘भाई’ म्हणून स्वतःची ओळख निर्माण करणाऱ्या एकनाथ शिंदे यांच्यासमोर आता केवळ सत्ता टिकविण्याचे नव्हे, तर माणसे, पक्ष आणि राजकीय विश्वास टिकविण्याचे मोठे आव्हान आहे.