दलित पॅधरच्या झेंड्याखालील तरुण रामदास आठवले

दलित पँथरच्या झेंड्याखालील तरुण रामदास आठवले; संघर्षाच्या त्या दिवसांची आठवण

लढवय्या । शिवाजी घाडगे

हातात दलित पँथरचा झेंडा... आवळलेली मूठ... चेहऱ्यावर संघर्षाची धार... आणि ओठांवर ‘जय भीम’चा नारा! आज केंद्र सरकारमध्ये सामाजिक न्याय राज्यमंत्री म्हणून जबाबदारी सांभाळणारे आणि रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले)चे संस्थापक अध्यक्ष रामदास आठवले यांच्या तरुणपणीच्या संघर्षाची आठवण करून देणारा हा दुर्मीळ फोटो अनेक जुन्या आठवणींना उजाळा देतो. आजच्या राजकारणातील परिचित चेहऱ्यापेक्षा या छायाचित्रातील रामदास आठवले हे आंदोलनाच्या रस्त्यावर उतरलेले, प्रश्नांसाठी संघर्ष करणारे तरुण कार्यकर्ते म्हणून दिसतात.

१९८०च्या दशकातील या छायाचित्रात त्यांचा तत्कालीन लढवय्या अंदाज स्पष्टपणे जाणवतो. कुरळे केस, वाढलेली दाढी, चेहऱ्यावर आत्मविश्वास आणि अन्यायाविरोधात आवाज उठविण्याची आक्रमक देहबोली, हे या छायाचित्राचे वैशिष्ट्य आहे. त्यांच्या मागे ‘जय भीम, जय भारत’चे फलक आणि दलित पँथरचे कार्यकर्ते दिसत आहेत. एका छायाचित्राच्या माध्यमातून त्या काळातील सामाजिक आंदोलनाचे वातावरण आणि कार्यकर्त्यांची ऊर्जा जणू पुन्हा डोळ्यांसमोर उभी राहते.

दलित पँथरच्या चळवळीचा प्रभाव

महाराष्ट्राच्या सामाजिक इतिहासात दलित पँथरच्या चळवळीला महत्त्वाचे स्थान आहे. १९७२ मध्ये या चळवळीची स्थापना झाली. दलित आणि वंचित समाजावर होणारे अत्याचार, सामाजिक विषमता, अन्याय आणि भेदभावाविरोधात आवाज उठविण्याची भूमिका या चळवळीने घेतली. साहित्य, सामाजिक आंदोलन आणि रस्त्यावरचा संघर्ष यांचा संगम या चळवळीत दिसून आला.

त्या काळात दलित तरुणांमध्ये आपल्या हक्कांविषयी जागृती निर्माण होत होती. अन्याय सहन करण्याऐवजी संघटितपणे त्याचा प्रतिकार करण्याची मानसिकता तयार होत होती. सभा, मोर्चे, आंदोलने आणि जनजागृतीच्या माध्यमातून सामाजिक प्रश्न समाजाच्या केंद्रस्थानी आणण्याचे काम विविध कार्यकर्त्यांनी केले.

याच संघर्षाच्या वातावरणात रामदास आठवले यांनी सामाजिक चळवळीत सक्रिय सहभाग घेतला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांचा प्रभाव त्यांच्या सार्वजनिक जीवनावर राहिला. शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा, हा संदेश सामाजिक परिवर्तनाच्या कार्यासाठी प्रेरणादायी ठरला. शिक्षण, संघटन आणि संघर्षाच्या माध्यमातून समाजातील वंचित घटकांना आपल्या अधिकारांची जाणीव करून देण्याचे काम त्या काळातील कार्यकर्त्यांनी केले.

गावोगावी पोहोचले आंदोलन

सामाजिक चळवळ ही केवळ शहरांपुरती मर्यादित राहू नये, यासाठी कार्यकर्ते गावोगावी जात होते. स्थानिक प्रश्नांवर चर्चा, जनजागृती, सभा आणि आंदोलनांच्या माध्यमातून समाजाशी संवाद साधला जात होता. अन्यायाच्या एखाद्या घटनेविरोधात आवाज उठविण्यापासून ते सामाजिक समतेचा विचार सामान्य माणसापर्यंत पोहोचविण्यापर्यंत विविध पातळ्यांवर काम केले जात होते.

रामदास आठवले यांच्याही सार्वजनिक जीवनातील सुरुवातीच्या काळात अशाच संघर्षाची छाप दिसते. तरुण कार्यकर्ता म्हणून त्यांनी आंदोलनाच्या माध्यमातून आपली भूमिका मांडली. त्यामुळे पुढील काळात त्यांची राजकीय आणि सामाजिक ओळख निर्माण होण्यास या अनुभवाचा मोठा संदर्भ राहिला.

आज मागे वळून पाहताना त्या काळातील फोटो पाहिला की सामाजिक आंदोलनाचा तो काळ आणि आजचे सार्वजनिक जीवन यातील मोठा प्रवास लक्षात येतो. एका बाजूला रस्त्यावर उतरून घोषणांच्या माध्यमातून प्रश्न मांडणारा तरुण कार्यकर्ता, तर दुसऱ्या बाजूला केंद्र सरकारमध्ये मंत्री म्हणून जबाबदारी सांभाळणारे रामदास आठवले, या दोन्ही प्रतिमा एका दीर्घ सार्वजनिक प्रवासाची साक्ष देतात.

आंदोलनापासून संसदेपर्यंतचा प्रवास

सामाजिक चळवळीतील सक्रियतेनंतर रामदास आठवले यांचा प्रवास पुढे राजकीय क्षेत्रात झाला. रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले)च्या माध्यमातून त्यांनी राजकारणात स्वतंत्र स्थान निर्माण केले. दलित, वंचित आणि सामाजिकदृष्ट्या मागे राहिलेल्या घटकांचे प्रश्न सार्वजनिक चर्चेत मांडण्यावर त्यांनी भर दिला.

राजकारणात प्रवेश केल्यानंतर आंदोलनाची पद्धत बदलली असली तरी सामाजिक प्रश्न मांडण्याचा मुद्दा त्यांच्या सार्वजनिक भूमिकेत कायम राहिला. आंदोलनाच्या व्यासपीठापासून राजकीय व्यासपीठापर्यंत आणि पुढे संसद व केंद्र सरकारपर्यंत झालेला प्रवास अनेक दशकांचा आहे.

आज ते केंद्र सरकारमध्ये सामाजिक न्यायाशी संबंधित जबाबदारी सांभाळत आहेत. त्यामुळे त्यांच्या तरुणपणीच्या संघर्षाकडे पाहताना त्यांच्या सार्वजनिक जीवनातील वेगवेगळे टप्पे एकमेकांशी जोडलेले दिसतात.

फोटो सांगतो एका काळाची कहाणी

जुन्या काळातील छायाचित्रांचे महत्त्व केवळ त्यातील व्यक्तीपुरते मर्यादित नसते. त्या छायाचित्रामागे एक काळ, एक विचार आणि एक सामाजिक वातावरण दडलेले असते. रामदास आठवले यांचा हा फोटोही त्याच अर्थाने महत्त्वाचा ठरतो.

हातात झेंडा घेतलेले कार्यकर्ते, मागे झळकणारे ‘जय भीम, जय भारत’चे फलक आणि संघर्षाची भूमिका मांडणारा तरुण चेहरा, या सर्व गोष्टी त्या काळातील आंदोलनाची झलक देतात. आजच्या डिजिटल आणि सोशल मीडिया युगात आंदोलनाचे स्वरूप बदलले आहे. मात्र जनजागृती, संघटन आणि सामाजिक प्रश्नांसाठी सातत्याने आवाज उठविण्याची गरज आजही कायम आहे.

नव्या पिढीसाठी इतिहासाची आठवण

आजच्या तरुण पिढीसमोर तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून माहिती मिळविण्याचे अनेक मार्ग उपलब्ध आहेत. काही क्षणांत एखादी घटना जगभर पोहोचते. मात्र पूर्वी सामाजिक प्रश्न लोकांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी कार्यकर्त्यांना प्रत्यक्ष गावोगावी जावे लागे, सभा घ्याव्या लागत, मोर्चे काढावे लागत आणि लोकांशी थेट संवाद साधावा लागत होता.

त्या काळातील संघर्षाचा इतिहास समजून घेताना सामाजिक परिवर्तनासाठी सातत्य किती महत्त्वाचे आहे, याची जाणीव होते. रामदास आठवले यांच्या तरुणपणीचा हा दुर्मीळ फोटो म्हणूनच केवळ आठवण नाही; तो एका सामाजिक चळवळीच्या काळाची आणि एका सार्वजनिक जीवनाच्या सुरुवातीच्या टप्प्याची दृश्य साक्ष ठरतो.

आजचा केंद्रीय मंत्री आणि त्या काळातील हातात दलित पँथरचा झेंडा घेऊन रस्त्यावर उतरलेला तरुण कार्यकर्ता—या दोन प्रतिमांमध्ये अनेक दशकांचा प्रवास दडलेला आहे.