श्रीराबुरच्या गुन्हेगारीवर सुदर्शन अस्त्र

श्रीरामपूरच्या गुन्हेगारीवर सुदर्शन अस्त्र 

स्पेशल रिपोर्ट।शिवाजी घाडगे 

पायात रुतलेला काटा अर्धवट काढून चालत नाही. तो अर्धवट राहिला, तर प्रत्येक पावलागणिक वेदना देत राहतो. जोपर्यंत तो पूर्णपणे बाहेर काढला जात नाही, तोपर्यंत आराम मिळत नाही. हाच न्याय समाजातील गुन्हेगारी, भ्रष्टाचार आणि कायद्याला आव्हान देणाऱ्या प्रवृत्तींबाबत लागू होतो. गुन्हेगारांवर कारवाई अर्धवट राहिली, भ्रष्टाचाराला मूक संमती मिळाली किंवा कायद्याची अंमलबजावणी निवडक पद्धतीने झाली, तर त्याचे दुष्परिणाम संपूर्ण समाजाला भोगावे लागतात.

श्रीरामपूर शहरात गेल्या काही महिन्यांत घडलेल्या गंभीर घटनांमुळे कायदा व सुव्यवस्थेचा प्रश्न ऐरणीवर आला. नागरिकांमध्ये भीती आणि असुरक्षिततेची भावना निर्माण झाली होती. अशा परिस्थितीत अहिल्यानगरचे जिल्हा पोलीस अधीक्षक मुम्मका सुदर्शन यांनी कठोर आणि स्पष्ट भूमिका घेतल्याचे दिसून येत आहे. त्यानंतर श्रीरामपूर पोलीस यंत्रणा अधिक सतर्क झाली असून, अधिकारी आणि कर्मचारी आपल्या जबाबदारीची जाणीव ठेवून काम करत असल्याचे वातावरण तयार झाले आहे.

कोणत्याही पोलीस दलाची खरी ताकद केवळ गुन्हेगारांना अटक करण्यात नसते; तर स्वतःच्या यंत्रणेमधील चुकीच्या प्रवृत्तींवर कठोर कारवाई करण्यात असते. कायद्याची अंमलबजावणी करणाऱ्यांनीच कायद्याचे उल्लंघन केले, तर नागरिकांचा विश्वास डळमळीत होतो. त्यामुळे दोषी कोणताही असो, त्याच्यावर समान निकषाने कारवाई होणे आवश्यक आहे.

याच भूमिकेचा प्रत्यय अलीकडील कारवाईतून आला. दोन कर्मचाऱ्यावर निलंबनाची कारवाई करण्यात आली. या निर्णयामुळे संपूर्ण पोलीस दलात स्पष्ट संदेश गेला की, गणवेश परिधान केल्यामुळे कोणालाही कायद्यापेक्षा मोठे स्थान मिळत नाही. शिस्तभंग आणि गैरवर्तन सहन केले जाणार नाही, हा संदेश प्रत्येक अधिकारी व कर्मचाऱ्यापर्यंत पोहोचला.

पोलीस दलातील शिस्त ही केवळ प्रशासकीय बाब नसून लोकशाही व्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार आहे. नागरिकांचा पोलिसांवरील विश्वास टिकवून ठेवण्यासाठी दलातील चुकीच्या प्रवृत्तींवर वेळेत आणि निष्पक्ष कारवाई होणे अत्यावश्यक आहे.

दुसरीकडे, गुन्हेगारांविरोधातही जिल्हा पोलीस अधीक्षकांनी कठोर धोरण स्वीकारल्याचे चित्र दिसते. कायद्यापेक्षा कोणताही गुन्हेगार मोठा नसतो. पैसा, राजकीय पाठबळ, सामाजिक प्रतिष्ठा किंवा प्रभाव यांपैकी कोणतीही गोष्ट कायद्याच्या आड येऊ शकत नाही. समाजसेवेचा आव आणून, दानधर्माचे प्रदर्शन करून किंवा विविध कार्यक्रमांचे आयोजन करून स्वतःची प्रतिमा उभी करणाऱ्या व्यक्तींच्या भूतकाळातील अथवा वर्तमानातील गुन्हे दुर्लक्षित होता कामा नयेत. समाजसेवेच्या नावाखाली गुन्हेगारीचे समर्थन होऊ लागले, तर ती लोकशाहीसाठी धोक्याची घंटा ठरते.

आज अनेकदा तरुणांसमोर चुकीचे आदर्श उभे राहतात. भरमसाट पैसा, आलिशान जीवनशैली, राजकीय पाठबळ आणि सामाजिक प्रभाव यामुळे काही गुन्हेगारी प्रवृत्तीच्या व्यक्तींना समाजात प्रतिष्ठा मिळाल्यासारखे चित्र निर्माण होते. ही बाब अत्यंत धोकादायक आहे. मेहनत, शिक्षण आणि प्रामाणिक पणा ऐवजी गुन्हेगारीच्या मार्गाने यश मिळते, असा चुकीचा संदेश तरुण पिढीपर्यंत पोहोचू लागतो. त्यामुळे अशा प्रवृत्तींवर वेळेत आणि कठोर कारवाई होणे आवश्यक आहे.

श्रीरामपूरसारख्या शहरात कायदा व सुव्यवस्था टिकवण्यासाठी केवळ पोलिसांची धडक कारवाई पुरेशी नाही. नागरिकांनीही पोलिसांना सक्रिय सहकार्य करणे तेवढेच महत्त्वाचे आहे. अवैध धंदे, मादक पदार्थांची विक्री, खंडणी, जुगार, बेकायदेशीर आर्थिक व्यवहार किंवा संघटित गुन्हेगारी याविषयीची माहिती पोलिसांपर्यंत पोहोचली, तरच या जाळ्याचा कायमस्वरूपी बिमोड होऊ शकतो. भीतीपोटी किंवा स्वार्थापोटी गुन्हेगारांना संरक्षण देणाऱ्यांमुळेच अशा प्रवृत्ती अधिक बळावतात.

कायद्याचे राज्य प्रस्थापित करण्यासाठी राजकीय हस्तक्षेप कमी होणेही आवश्यक आहे. गुन्हेगार कोणत्याही पक्षाशी संबंधित असो किंवा प्रभावशाली व्यक्तींच्या संपर्कात असो, त्याच्यावर कायद्यानुसार कारवाई झाली पाहिजे. निवडक कारवाईमुळे समाजात संशय निर्माण होतो, तर समान न्यायामुळे प्रशासनाविषयी विश्वास दृढ होतो.

आज श्रीरामपूरमध्ये बदलाचे संकेत दिसत आहेत. मात्र ही मोहीम काही दिवसांची नसून सातत्याची असली पाहिजे. एखादी मोठी घटना घडली की धडक कारवाई आणि नंतर पुन्हा शांतता, असे चक्र थांबले पाहिजे. कायद्याचा धाक कायम राहणे हेच गुन्हेगारी रोखण्याचे प्रभावी साधन आहे.

गुन्हेगारीविरोधातील लढा हा केवळ एका अधिकाऱ्याचा किंवा एका पोलीस ठाण्याचा नसतो. तो संपूर्ण समाजाचा असतो. पोलीस, प्रशासन, लोकप्रतिनिधी, प्रसारमाध्यमे आणि जागरूक नागरिक यांनी समन्वयाने काम केले, तरच शहर सुरक्षित आणि गुन्हेगारीमुक्त होऊ शकते.

याचबरोबर एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे. पोलिसांनी प्रत्येक कारवाई कायद्याच्या चौकटीत राहूनच केली पाहिजे. निरपराध व्यक्तीवर अन्याय होता कामा नये, तसेच कोणताही गुन्हेगार मोकाटही सुटता कामा नये. न्यायाचा समतोल राखणे हीच खऱ्या अर्थाने सक्षम पोलिसिंगची ओळख आहे.

आज सर्वसामान्य माणूस अनेक स्तरांवर हतबल झालेला आहे. विविध व्यवस्थांमध्ये तो भरडला जात असला, तरी त्याचा खाकी वर्दीवरील विश्वास अजूनही कायम आहे. हा विश्वास टिकवून ठेवण्याची जबाबदारी पोलीस दलावर आहे. त्याचबरोबर समाजाचाही दबाव आवश्यक असतो. कारण गुन्हेगार कितीही शातीर असला, तरी कायद्याची ताकद त्याच्यापेक्षा मोठी असते.

मात्र अनेकदा राजकीय हस्तक्षेप किंवा सत्तेच्या छायेखाली काही गुन्हेगारांना संरक्षण मिळाल्याची भावना निर्माण होते. खादीची अशी भूमिका कधी कधी कायद्याच्या अंमलबजावणीसाठी मारक ठरते. सत्तेच्या भोवती काही गुन्हेगारी प्रवृत्ती घोंगावत असतात, हे वास्तव नाकारता येणार नाही. राजाश्रय मिळाला की काहींची देहबोली बदलते आणि आपण कायद्यापेक्षा मोठे आहोत, असा गैरसमज निर्माण होतो.

परंतु इतिहास साक्षी आहे—सत्ता कायमस्वरूपी कोणाकडेही राहत नाही. सरकारे बदलतात, पदे बदलतात; मात्र कायदा कायम राहतो. म्हणूनच सत्तेचा उपयोग सज्जनांच्या संरक्षणासाठी आणि समाजातील गुन्हेगारीच्या निर्मूलनासाठी झाला पाहिजे. गुन्हेगार इतके प्रभावशाली होता कामा नयेत की उद्या सत्ता बदलल्यानंतर त्यांच्याच कृत्यांचा फटका सत्ताधाऱ्यांनाही बसावा.

शेवटी, पायातील काटा अर्धवट काढून उपयोग नसतो; तो पूर्णपणे काढल्यानंतरच वेदना संपतात. त्याचप्रमाणे श्रीरामपूरमधील गुन्हेगारी, भ्रष्टाचार आणि कायद्याला आव्हान देणाऱ्या प्रवृत्तींचे समूळ उच्चाटन करण्यासाठी अर्धवट कारवाई नव्हे, तर सातत्यपूर्ण, निष्पक्ष आणि कायदेशीर अंमलबजावणी आवश्यक आहे. कायद्याचा धाक प्रत्येकाच्या मनात निर्माण झाला, प्रामाणिक अधिकाऱ्यांना सक्षम पाठबळ मिळाले आणि दोषींना कोणतीही सवलत मिळाली नाही, तर श्रीरामपूरची ओळख गुन्हेगारीसाठी नव्हे, तर सुरक्षित, शांतताप्रिय आणि कायद्याचा सन्मान करणारे शहर म्हणून निश्चितच निर्माण होईल.