साहेब ही खुर्ची रिकामी आहे...

साहेब, ही खुर्ची रिकामी आहे...

अहिल्यानगर जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेची पंचवार्षिक निवडणूक सध्या रंगात आली आहे. निवडणुकीच्या निमित्ताने जिल्ह्यातील राजकीय समीकरणे, सहकारातील सत्ताकेंद्रे आणि नेत्यांची ताकद पुन्हा एकदा चर्चेत आली आहे. मात्र या सगळ्या राजकीय घडामोडींच्या गर्दीत एक व्यक्तीची उणीव सातत्याने जाणवत आहे... ती म्हणजे दिवंगत माजी आमदार आणि सहकारातील मातब्बर नेते शिवाजी कर्डीले यांची.

आज जिल्हा बँकेच्या निवडणुकीची चर्चा सुरू असताना अनेकांच्या ओठांवर एकच वाक्य येते—“साहेब, ही खुर्ची रिकामी आहे...”

शिवाजी कर्डीले यांचे जिल्हा बँकेच्या राजकारणावर असलेले वर्चस्व सर्वश्रुत होते. त्यांच्या नावावर स्वतःचा सहकारी साखर कारखाना नसतानाही त्यांनी जिल्हा बँकेवरील आपली पकड वर्षानुवर्षे घट्ट ठेवली. सहकाराच्या राजकारणातील प्रत्येक हालचालीवर त्यांची नजर असायची. कोणत्या नेत्याशी कधी आणि कशी भूमिका घ्यायची, कोणत्या प्रश्नावर ठाम राहायचे आणि कोणत्या प्रसंगी तडजोड करायची, याचे त्यांना उत्तम भान होते.

त्यांची कार्यपद्धतीही तितकीच वेगळी होती. ज्याला जी भाषा समजेल, त्या भाषेत संवाद साधण्याची त्यांची शैली होती. त्यामुळे त्यांच्याशी राजकारणात जवळीक असणारेही होते आणि मतभेद असणारेही होते. मात्र या राजकीय व्यक्तिमत्त्वाच्या दुसऱ्या बाजूला सामान्य माणसासाठी धावून जाणारा, सुख-दुःखात सहभागी होणारा एक संवेदनशील नेता होता.

एखाद्या सर्वसामान्य कार्यकर्त्याने अडचण सांगितली, एखाद्या कुटुंबावर संकट आले किंवा एखाद्याला मदतीची गरज भासली, तर कर्डीले यांच्याकडे जाण्याचा मार्ग अनेकांना मोकळा वाटायचा. त्यामुळे त्यांचे राजकारण केवळ पद आणि सत्तेपुरते मर्यादित राहिले नाही; त्यांच्या संपर्कात आलेल्या असंख्य माणसांच्या आठवणींमध्ये ते आजही जिवंत आहेत.

जिल्हा बँकेच्या राजकारणात त्यांनी आपल्या राजकीय संबंधांचा प्रभावी वापर केला. तत्कालीन दिवंगत उपमुख्यमंत्र्यांशी साधलेल्या राजकीय संबंधांच्या जोरावर त्यांनी जिल्हा बँकेचे अध्यक्षपद मिळवले. त्यांच्या अध्यक्षपदाच्या काळात बँकेत मोठ्या प्रमाणावर नोकरभरती झाली. जिल्हा बँकेच्या कारभारात आणि सहकाराच्या राजकारणात त्यांच्या कार्यकाळाची चर्चा आजही होते.

आज मात्र काळ बदलला आहे.

जिल्हा बँकेची निवडणूक पुन्हा एकदा होत आहे. या निवडणुकीच्या रिंगणात शिवाजी कर्डीले यांचे चिरंजीव आमदार अक्षय कर्डीले उतरले आहेत. त्यांच्या विरोधात प्रताप शेळके आणि बाळासाहेब हराळ यांचे उमेदवारी अर्ज आहेत. निवडणुकीचा निकाल काय लागणार, कोणाच्या पारड्यात मतदारांचा कौल पडणार, याचे चित्र पुढील टप्प्यात स्पष्ट होईल. राजकारणात कोण जिंकतो आणि कोण हरतो, हे मतपेटी ठरवते.

पण काही गोष्टी मतपेटीच्या पलीकडच्या असतात.

शिवाजी कर्डीले यांचे निवासस्थान आजही त्यांच्या आठवणी जपून आहे. त्या घरात गेल्यावर नजर नकळत एका खुर्चीकडे जाते. ती खुर्ची आजही तिथेच आहे... मात्र तिच्यावर बसणारा माणूस नाही.

कधीकाळी कार्यकर्त्यांनी, सामान्य नागरिकांनी आणि राजकीय सहकाऱ्यांनी गजबजलेले ते घर आज त्यांच्या अनुपस्थितीची जाणीव करून देते. त्या खुर्चीकडे पाहिल्यानंतर प्रत्येकाच्या मनात आपापल्या आठवणी जाग्या होतात.

चिरंजीव आमदार अक्षय कर्डीले आणि त्यांच्या पत्नी अलकाताई यांच्यासाठी तर त्या खुर्चीकडे पाहणेही कदाचित मनाला चटका लावणारे आहे. कारण त्या खुर्चीत केवळ एक व्यक्ती बसत नव्हती; त्या खुर्चीत घराचा आधार, कुटुंबाचा कर्ता आणि असंख्य कार्यकर्त्यांसाठी ‘साहेब’ बसत होते.

आणि घरात पैंजणांचा छुमछुम आवाज करत फिरणारी ती छोटीशी नात...

तिलाही कदाचित अजून मृत्यू म्हणजे काय, कायमची अनुपस्थिती म्हणजे काय, हे पूर्णपणे कळलेले नसेल. त्यामुळे ती कधी त्या खुर्चीजवळ जाते, डोकं त्या खुर्चीवर ठेवते आणि निरागसपणे म्हणते—

“बाबा, इथे दिसत नाहीत...”

या एका वाक्यात संपूर्ण घराचे दुःख सामावलेले आहे.

बाहेर जिल्हा बँकेची निवडणूक सुरू आहे. राजकीय बैठका सुरू आहेत. उमेदवार प्रचारात व्यस्त आहेत. आरोप-प्रत्यारोप रंगत आहेत. सहकारातील समीकरणे बदलत आहेत. कुणी विजयाचे गणित मांडत आहे, तर कुणी पराभव टाळण्यासाठी रणनीती आखत आहे.

पण त्या घरातील ती खुर्ची मात्र कोणत्याही निवडणुकीची वाट पाहत नाही.

ती फक्त एका माणसाची वाट पाहते...

शिवाजी कर्डीले यांची.

राजकारणात पदे येतात आणि जातात. सत्ता बदलते. समीकरणे बदलतात. निवडणुका येतात आणि जातात. मात्र माणूस गेल्यानंतर त्याच्या आठवणी मागे राहतात. काही आठवणी छायाचित्रांमध्ये असतात, काही शब्दांमध्ये, काही कार्यकर्त्यांच्या मनात आणि काही... एका रिकाम्या खुर्चीत.

आज जिल्हा बँकेच्या निवडणुकीच्या निमित्ताने अनेक जण सत्तेच्या खुर्चीसाठी धाव घेत आहेत. मात्र कर्डीले यांच्या घरातील ती खुर्ची सांगतेय—

“खुर्ची आहे... पण साहेब नाहीत.”

आणि म्हणूनच जिल्हा बँकेची निवडणूक कितीही राजकीय असली, तरी या निवडणुकीच्या निमित्ताने दिवंगत शिवाजी कर्डीले यांची आठवण आल्याशिवाय राहत नाही.

साहेब, जिल्हा बँकेची खुर्ची कुणाच्या वाट्याला जाईल, हे मतपेटी ठरवेल; पण घरातील ही खुर्ची मात्र आजही तुमचीच आहे... आणि ती कायम रिकामीच राहणार आहे.