देवळाली नगरपालिकेच्या श्री त्रिंबकराज मोफत वाचनालयाला आंतरराष्ट्रीय मानांकन

देवळाली प्रवरा नगरपरिषदेच्या त्रिंबकराज मोफत वाचनालयाला आंतरराष्ट्रीय गुणवत्ता मानांकन

वाचन संस्कृती । शिवाजी घाडगे

पुस्तकाच्या प्रत्येक पानात एक नवे जग दडलेले असते. एखाद्या पुस्तकातून इतिहास समजतो, एखाद्यातून वर्तमानाची जाणीव होते, तर एखादे पुस्तक आयुष्याची दिशा बदलून टाकते. अशाच पुस्तकांच्या पानांतून गेली सात दशके देवळाली प्रवरा परिसरातील असंख्य नागरिकांच्या आयुष्यात ज्ञानाचा प्रकाश पोहोचविणाऱ्या श्री. त्रिंबकराज मोफत वाचनालयाच्या शिरपेचात आता आणखी एक मानाचा तुरा खोवला गेला आहे.

देवळाली प्रवरा नगरपरिषदेच्या या वाचनालयाला ISO 9001:2015 गुणवत्ता व्यवस्थापन प्रणालीचे आंतरराष्ट्रीय मानांकन प्राप्त झाले आहे. नवी दिल्ली येथील QRO Certification LLP या प्रमाणन संस्थेमार्फत वाचनालयाचे स्वतंत्र आणि सखोल मूल्यांकन करण्यात आले. वाचनालयाची कार्यपद्धती, ग्रंथ व्यवस्थापन, अभिलेख, वाचकसेवा, प्रशासन, उपलब्ध सुविधा, गुणवत्ता व्यवस्थापन तसेच आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर अशा विविध बाबींची तपासणी करण्यात आली. निर्धारित गुणवत्ता निकषांची पूर्तता केल्याचे स्पष्ट झाल्यानंतर वाचनालयाला हे प्रमाणपत्र प्रदान करण्यात आले.

हे प्रमाणपत्र म्हणजे केवळ कागदावरील मानांकन नाही. ग्रामीण भागातील सार्वजनिक वाचनालयदेखील आधुनिक व्यवस्थापन, तंत्रज्ञान आणि गुणवत्तापूर्ण वाचकसेवांच्या माध्यमातून आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे निकष गाठू शकते, याचा हा जिवंत पुरावा आहे.

१९५६ पासून अखंड ज्ञानयात्रा

सामाजिक, शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक क्षेत्रात आपली वेगळी ओळख निर्माण करणाऱ्या देवळाली प्रवरा शहराच्या जडणघडणीत वाचनसंस्कृतीचा मोठा वाटा आहे. सुमारे ४० हजार लोकसंख्या असलेल्या या शहरातील अनेक पिढ्यांना पुस्तकांशी जोडण्याचे काम श्री. त्रिंबकराज मोफत वाचनालयाने केले आहे.

सन १९५६ मध्ये सुरू झालेले हे वाचनालय आणि त्याला महाराष्ट्र शासनाने १९६० मध्ये दिलेली अधिकृत मान्यता, हा केवळ संस्थेच्या इतिहासातील टप्पा नाही; तर एका ग्रामीण शहराच्या ज्ञानयात्रेची सुरुवात होती.

त्या काळात ना मोबाईल होता, ना इंटरनेट; सोशल मीडिया तर दूरची गोष्ट. माहिती मिळविण्यासाठी पुस्तकच आधार होते आणि पुस्तक मिळविण्यासाठी वाचनालय हेच सर्वांत मोठे ज्ञानकेंद्र होते. काळ बदलला, तंत्रज्ञान आले, वाचनाच्या सवयी बदलल्या; मात्र या वाचनालयाने काळाच्या प्रवाहासोबत स्वतःमध्येही बदल घडवून आणला.

पुस्तकांच्या कपाटापासून संगणकापर्यंत आणि संगणकापासून मोबाईल अॅपपर्यंतचा हा प्रवास म्हणजे वाचनालयाच्या परिवर्तनाची कहाणी आहे.

ग्रंथालय संचालनालयाकडून वाचनालयाला ‘इतर-अ’ दर्जा देण्यात आला आहे. विद्यार्थी, महिला, ज्येष्ठ नागरिक, स्पर्धा परीक्षार्थी, शेतकरी आणि विविध क्षेत्रांतील वाचनप्रेमी या ज्ञानकेंद्राचा लाभ घेत आहेत.

३० हजारांहून अधिक पुस्तकांचा ज्ञानखजिना

वाचनालयात ३० हजारांहून अधिक ग्रंथांची समृद्ध संपदा आहे. त्यामुळे एखाद्या विषयाची माहिती शोधणाऱ्या अभ्यासकापासून कथा-कादंबरी वाचणाऱ्या साहित्यप्रेमीपर्यंत, स्पर्धा परीक्षेची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यापासून आधुनिक कृषी तंत्रज्ञान जाणून घेऊ इच्छिणाऱ्या शेतकऱ्यापर्यंत प्रत्येकासाठी येथे ज्ञानाचे दालन खुले आहे.

कथा, कादंबरी, नाटक, योगशास्त्र, धार्मिक साहित्य, इतिहास, कृषी, कायदा, आरोग्य, पाककला, व्यक्तिमत्त्व विकास, स्पर्धा परीक्षा आणि विविध ज्ञानशाखांवरील पुस्तके येथे उपलब्ध आहेत.

वृत्तपत्र कक्षात दैनिके, साप्ताहिके, पाक्षिके, मासिके आणि दिवाळी अंक वाचकांसाठी उपलब्ध करून दिले जातात. त्यामुळे हे वाचनालय केवळ पुस्तके घेऊन जाण्याचे ठिकाण राहिलेले नाही; ते दैनंदिन घडामोडी, माहिती, ज्ञान आणि विचारांची देवाणघेवाण करणारे जिवंत केंद्र बनले आहे.

पारायणासाठी धार्मिक ग्रंथही मोफत

वाचनालयाची सेवा केवळ साहित्य आणि शिक्षणापुरती मर्यादित नाही. धार्मिक आणि सांस्कृतिक गरजांचाही विचार येथे करण्यात आला आहे.

पारायण सप्ताहाच्या काळात नागरिकांना ज्ञानेश्वरीसह विविध धार्मिक ग्रंथ मोफत उपलब्ध करून दिले जातात. नागरिकांना मोफत वर्तमानपत्र वाचनाची सुविधाही उपलब्ध आहे.

‘प्रत्येक वाचकाला पुस्तक मिळाले पाहिजे आणि प्रत्येक पुस्तकाला वाचक मिळाला पाहिजे’ या उदात्त विचारातून वाचनालयाची ज्ञानयात्रा सुरू आहे.

विद्यार्थ्यांसाठी मोफत अभ्यासिका

आजच्या स्पर्धेच्या युगात ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांसमोर अभ्यासासाठी शांत जागा, संदर्भग्रंथ आणि आवश्यक साहित्य उपलब्ध करून घेण्याचे मोठे आव्हान असते. ही गरज लक्षात घेऊन वाचनालयाशी संलग्न प्रशस्त अभ्यासिका उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.

विशेषतः स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी ही अभ्यासिका मोफत आहे. शांत वातावरण, संदर्भग्रंथ, वर्तमानपत्रे आणि आवश्यक सुविधा यामुळे अनेक विद्यार्थी त्याचा लाभ घेत आहेत.

महागडी पुस्तके विकत घेणे प्रत्येक विद्यार्थ्याला शक्य नसते. अशा विद्यार्थ्यांसाठी वाचनालयातील स्पर्धा परीक्षांची पुस्तके आणि संदर्भसाहित्य ही मोठी आधारवडासारखी सुविधा ठरत आहे.

ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांनी केवळ स्थानिक संधींवर समाधान न मानता राज्य आणि देशपातळीवरील स्पर्धांमध्ये उतरावे, ही या सुविधेमागची व्यापक भूमिका आहे.

महिलांसाठी स्वतंत्र ज्ञानकक्ष

महिलांच्या आवडी, गरजा आणि कौशल्यविकासाचा विचार करून वाचनालयात स्वतंत्र महिला विभाग उभारण्यात आला आहे. वाचनाबरोबरच महिलांना कौशल्यविकासाची संधी मिळावी, यासाठी शिवणकला वर्गासारखे उपक्रमही आयोजित केले जातात.

यामुळे वाचनालय हे केवळ पुस्तकांचे घर न राहता महिलांच्या ज्ञान, आत्मविश्वास आणि कौशल्यविकासाचे व्यासपीठ बनत आहे.

बालवाचकांसाठी स्वतंत्र विभाग

मोबाईलच्या पडद्यावर वाढणाऱ्या आजच्या पिढीला पुस्तकांच्या जगाशी जोडण्याचे मोठे आव्हान आहे. हे आव्हान ओळखून वाचनालयात बालवाचकांसाठी स्वतंत्र विभाग निर्माण करण्यात आला आहे.

मुलांच्या वयोगटाला अनुरूप विविध पुस्तके येथे उपलब्ध आहेत. त्यांना मोफत ग्रंथसेवा दिली जाते.

मुलांच्या हातातील मोबाईल काही काळ बाजूला पडावा आणि त्याच हातात पुस्तक यावे; बालपणापासूनच वाचनाची गोडी निर्माण व्हावी, ही या विभागामागची खरी भावना आहे.

‘बारकोड’ने बदलले ग्रंथ व्यवस्थापन

वाचनालयाच्या आधुनिकीकरणातील महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे संगणकीकरण आणि बारकोड प्रणाली.

वाचनालयातील ३० हजारांहून अधिक ग्रंथांना बारकोड देण्यात आले आहेत. ग्रंथांची नोंदणी, वितरण, परतावा, अभिलेख व्यवस्थापन आणि उपलब्धता यांसारखी कामे आता संगणकीकृत पद्धतीने केली जातात.

पूर्वी एखादे पुस्तक शोधण्यासाठी मोठा वेळ खर्ची पडत असे. आता संगणकीकृत प्रणालीमुळे पुस्तक शोधणे अधिक सोपे, जलद आणि अचूक झाले आहे.

ग्रंथांची मांडणीही बारकोडनुसार करण्यात आली आहे. त्यासाठी नवीन बुककेस खरेदी करून प्रत्येक ग्रंथाला निश्चित जागा देण्यात आली आहे. त्यामुळे पुस्तक चुकीच्या ठिकाणी ठेवले जाणे, शोधण्यासाठी लागणारा वेळ किंवा ग्रंथ हरविण्याच्या शक्यतेवर मोठ्या प्रमाणात नियंत्रण आले आहे.

एका मोबाईलवर ३० हजार पुस्तकांची माहिती

डिजिटल युगाशी जुळवून घेत वाचनालयाने मोबाईल अॅपची सुविधाही विकसित केली आहे.

एखाद्या वाचकाला विशिष्ट लेखकाचे पुस्तक, एखाद्या विषयावरील ग्रंथ किंवा विशिष्ट शीर्षक शोधायचे असल्यास आता हजारो पुस्तकांमध्ये शोधाशोध करण्याची गरज नाही. मोबाईलवरून ग्रंथाची माहिती मिळवून अपेक्षित पुस्तक सहज शोधता येते.

ग्रामीण भागातील सार्वजनिक वाचनालयाने डिजिटल तंत्रज्ञानाचा असा स्वीकार करणे ही निश्चितच उल्लेखनीय बाब आहे.

तीन मजली इमारतीत आधुनिक ज्ञानकेंद्र

श्री. त्रिंबकराज मोफत वाचनालय तीन मजली प्रशस्त इमारतीत कार्यरत आहे. वाचनालयाची सेवा सकाळी ९ ते दुपारी १ आणि सायंकाळी ४ ते ७ या वेळेत सुरू असते.

महिला विभाग, बालविभाग, अभ्यासिका आणि विविध विषयांवरील ग्रंथांची स्वतंत्र व्यवस्था करण्यात आली आहे. त्यामुळे हे वाचनालय आता केवळ ग्रंथसंग्रहाचे ठिकाण न राहता बहुउद्देशीय आधुनिक ज्ञानकेंद्र म्हणून विकसित झाले आहे.

सात-आठ वर्षांच्या प्रयत्नांना यश

वाचनालयाच्या आधुनिकीकरणासाठी गेल्या सात-आठ वर्षांपासून विविध पातळ्यांवर सातत्याने प्रयत्न करण्यात आले. प्रशासन, अधिकारी, कर्मचारी आणि ग्रंथालय विभागाच्या समन्वयातून संगणकीकरण, बारकोड प्रणाली, नवीन बुककेस, शिस्तबद्ध ग्रंथ मांडणी, मोबाईल अॅप आणि विविध सुविधा विकसित करण्यात आल्या.

या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांना आता ISO 9001:2015 प्रमाणपत्राच्या रूपाने अधिकृत मान्यता मिळाली आहे.

नगराध्यक्ष सत्यजित कदम यांच्या मते, “गेल्या सात-आठ वर्षांत अधिकारी आणि कर्मचाऱ्यांनी घेतलेल्या मेहनतीचे हे फलित आहे. वाचनालयाला ISO मानांकन मिळणे हा देवळाली प्रवरा नगरपरिषदेसाठी अभिमानाचा क्षण आहे. नागरिकांनी मोठ्या संख्येने वाचनालयाचा लाभ घेऊन वाचनसंस्कृती जपावी आणि आपल्या ज्ञानात भर घालावी.”

ई-लायब्ररीचा संकल्प

ISO मानांकन मिळाले म्हणून वाचनालयाची वाटचाल थांबणार नाही. उलट, आता पुढील महत्त्वाकांक्षी टप्प्याकडे ही ज्ञानयात्रा वळणार आहे.

भविष्यात वाचनालयाचे ई-लायब्ररीमध्ये रूपांतर करून वाचकांना घरबसल्या ग्रंथसेवा उपलब्ध करून देण्याचा मानस आहे.

डिजिटल युगातील वाचकांच्या बदलत्या गरजा लक्षात घेऊन ई-बुक्स, डिजिटल संदर्भसाहित्य आणि ऑनलाइन सेवा उपलब्ध झाल्यास वाचनालयाची पोहोच देवळाली प्रवरा शहरापुरती मर्यादित न राहता अधिक व्यापक होऊ शकते.

“गुणवत्तापूर्ण सेवा देण्यावर भर”

मुख्याधिकारी ऋषिकेश पाटील म्हणाले, “ISO 9001:2015 मानांकनामुळे वाचनालयाच्या कामकाजात अधिक शिस्त, पारदर्शकता आणि गुणवत्ता राखण्यास मदत होणार आहे. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून वाचकांना अधिक जलद आणि गुणवत्तापूर्ण सेवा देण्याचा प्रयत्न राहील. भविष्यात वाचनालयाला आणखी आधुनिक स्वरूप देण्यावर भर दिला जाईल.”

“संगणकीकरणामुळे कामकाज सुलभ”

ग्रंथपाल संभाजी वाळके म्हणाले, “वाचनालय संगणकीकृत झाल्यामुळे वाचकांना जलद सेवा देणे शक्य झाले आहे. ग्रंथांची नोंद, अभिलेख तयार करणे, ग्रंथ शोधणे आणि त्यांची निगा राखणे सोपे झाले आहे. बारकोड प्रणालीमुळे ग्रंथ व्यवस्थापन अधिक शिस्तबद्ध झाले असून वाचकांचा वेळही वाचतो.”

प्रशासनासह नागरिकांमध्ये आनंद

श्री. त्रिंबकराज मोफत वाचनालयाला ISO 9001:2015 गुणवत्ता प्रमाणपत्र मिळाल्याने देवळाली प्रवरा नगरपरिषदेचे पदाधिकारी, नगरसेवक, मुख्याधिकारी, अधिकारी, कर्मचारी, ग्रंथपाल, वाचक आणि शहरातील नागरिकांनी आनंद व्यक्त केला आहे.

वाचनालयाच्या विकासात योगदान देणारे तत्कालीन मुख्याधिकारी अजित निकत, विकास नवाळे यांच्यासह विविध अधिकारी-कर्मचारी आणि वाचनालयाशी जोडलेल्या नागरिकांचे योगदानही या ज्ञानयात्रेत महत्त्वाचे राहिले आहे.

ही केवळ इमारतीची नव्हे, विचारांची उभारणी

श्री. त्रिंबकराज मोफत वाचनालयाचा हा प्रवास केवळ एका संस्थेचा प्रवास नाही. तो देवळाली प्रवरा शहराच्या वाचनसंस्कृतीचा, अनेक पिढ्यांच्या ज्ञानलालसेचा आणि बदलत्या काळाशी जुळवून घेण्याच्या सामूहिक इच्छाशक्तीचा प्रवास आहे.

आज सोशल मीडिया, मोबाईल आणि डिजिटल मनोरंजनाच्या युगात पुस्तकाचे महत्त्व कमी झाले आहे, असे अनेकदा म्हटले जाते. मात्र वस्तुस्थिती वेगळी आहे.

माहितीच्या प्रचंड महासागरात आज माहितीची कमतरता नाही; कमतरता आहे ती विश्वासार्ह, सखोल आणि विचार करायला भाग पाडणाऱ्या ज्ञानाची. म्हणूनच आजच्या डिजिटल युगातही वाचनालयांची गरज संपलेली नाही; उलट ती अधिक वाढली आहे.

भव्य इमारत उभी राहू शकते. हजारो पुस्तके कपाटात मांडता येऊ शकतात. अत्याधुनिक संगणक आणि बारकोड प्रणाली बसविता येऊ शकते. ISOचे प्रमाणपत्रही मिळविता येते.

पण वाचनालयाचे खरे यश यात नाही.

त्याचे खरे यश तेव्हा आहे, जेव्हा एखादा विद्यार्थी या पुस्तकातून आपल्या भविष्याची दिशा शोधतो; एखादा शेतकरी नव्या ज्ञानातून आपल्या शेतीत बदल घडवतो; एखादी महिला पुस्तकातून आत्मविश्वास मिळवते; एखादे मूल पुस्तकाच्या पानांतून कल्पनांचे नवे आकाश पाहते आणि एखादा सामान्य नागरिक वाचनातून अधिक सजग होतो.

कारण वाचनालयाच्या कपाटात किती पुस्तके आहेत, यापेक्षा ती किती हातांपर्यंत पोहोचली आणि किती मनांमध्ये विचारांची नवी पालवी फुलवली, हे अधिक महत्त्वाचे आहे.

सात दशकांची ज्ञानज्योत जपत, आधुनिक तंत्रज्ञानाची कास धरत आणि आता आंतरराष्ट्रीय गुणवत्ता मानांकनाची मोहर मिरवत देवळाली प्रवरा नगरपरिषदेचे श्री. त्रिंबकराज मोफत वाचनालय नव्या ज्ञानयात्रेसाठी सज्ज झाले आहे.

ही केवळ एका वाचनालयाची उपलब्धी नाही;

ही देवळाली प्रवरा शहराच्या वाचनसंस्कृतीचा गौरव आहे.

ही पुस्तकावर असलेल्या विश्वासाची पावती आहे.

आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे—ज्ञानाच्या ज्योतीला काळ कोणताही असो, ती कधीही विझत नाही, याचा हा जिवंत प्रत्यय आहे.