खाकी जरा सबुरीने घ्या

 

खाकी जरा सबुरीने घ्या की!

भाष्य।शिवाजी घाडगे 

भिंगारमधील गणेश विसर्जन मिरवणुकीतील तरुणाच्या मृत्यूने अनेक प्रश्न उपस्थित

भिंगार उपनगरात गणेश विसर्जन मिरवणुकीदरम्यान दीपक वागस्कर या तरुणाचा मृत्यू झाल्याने परिसरात तणावाचे वातावरण निर्माण झाले आहे. या घटनेनंतर पोलिसांच्या कार्यपद्धतीबाबत गणेश मंडळांचे कार्यकर्ते आणि नागरिकांकडून प्रश्न उपस्थित केले जात आहेत. संबंधित तरुणाचा मृत्यू पोलिसांच्या कथित लाठीचार्जमुळे झाल्याचा आरोप काही गणेश मंडळांच्या कार्यकर्त्यांकडून करण्यात येत आहे. दुसरीकडे, मृत्यूचे नेमके कारण वैद्यकीय अहवालानंतरच स्पष्ट होईल, अशी पोलिसांची भूमिका असल्याचे सांगितले जात आहे.

आरोप कोणाचेही असोत; मात्र एका तरुणाचा जीव गेला आहे, ही बाब सर्वांनी गांभीर्याने घेण्याची गरज आहे. त्यामुळे या घटनेकडे केवळ कायदा-सुव्यवस्थेचा प्रश्न म्हणून न पाहता, नेमके काय घडले, कोणत्या परिस्थितीत पोलिसांनी हस्तक्षेप केला, लाठीचार्ज झाला का, झाला असल्यास त्याची गरज कितपत होती आणि त्या कारवाईमुळे तरुणाच्या मृत्यूशी काही संबंध आहे का, या सर्व बाबींची निष्पक्ष चौकशी होणे आवश्यक आहे.

भिंगारमधील गणेश विसर्जन मिरवणुकीवर या घटनेचा मोठा परिणाम झाला. मिरवणूक ठप्प झाली. संतप्त कार्यकर्त्यांनी गणेशमूर्ती उन्हात ठेवून प्रशासनाच्या कारभाराविरोधात नाराजी व्यक्त केल्याचे चित्र समोर आले. काही कार्यकर्ते मिरवणूक सोडून निघून गेल्याने परिस्थिती आणखी गंभीर झाली. गणरायाला निरोप देण्यासाठी निघालेली मिरवणूक अशा प्रकारे थांबणे, हा गणेशभक्तांसाठीही वेदनादायक प्रसंग आहे.

गणेशोत्सव हा आनंद, भक्ती, सामाजिक एकोपा आणि सांस्कृतिक परंपरेचा उत्सव मानला जातो. विसर्जन मिरवणुकीत हजारो नागरिक सहभागी होतात. अशा वेळी पोलिसांवर कायदा-सुव्यवस्था राखण्याची मोठी जबाबदारी असते. त्याचवेळी पोलिसांशी सहकार्य करणे, प्रशासनाच्या सूचनांचे पालन करणे आणि शांतता राखणे ही गणेश मंडळे व कार्यकर्त्यांचीही तितकीच जबाबदारी आहे. दोन्ही बाजूंनी संयम सुटला तर परिस्थिती चिघळण्यास वेळ लागत नाही.

यंदाच्या गणेशोत्सवात डीजे, लेझर आणि ध्वनिप्रदूषणाच्या मुद्द्यावरून गणेश मंडळांमध्ये आधीच नाराजी होती. प्रशासनाने पारंपरिक वाद्यांना प्राधान्य देण्याचे आवाहन केले होते. अनेक मंडळांनी त्यानुसार आपली मिरवणूक काढली. अशा परिस्थितीत मिरवणुकीदरम्यान पुन्हा वाद निर्माण होणे आणि त्यातून एका तरुणाचा मृत्यू होणे, ही निश्चितच गंभीर बाब आहे.

गेल्या काही दिवसांपासून अहिल्यानगर शहर परिसरात नागरिक आणि पोलिस प्रशासन यांच्यात विविध घटनांवरून मतभेद निर्माण होत असल्याचे चित्र दिसत आहे. यापूर्वीही शहरातील काही घटनांमुळे कायदा-सुव्यवस्थेबाबत चर्चा झाली. आता गणेश विसर्जन मिरवणुकीतील मृत्यूच्या घटनेने पोलिस आणि गणेश मंडळांचे कार्यकर्ते यांच्यातील दरी अधिक वाढण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. ही दरी वाढणे कोणाच्याही हिताचे नाही.

पोलीस बंदोबस्त म्हणजे केवळ कठोरपणे गर्दी हटविणे नव्हे. मिरवणुकीचा स्वभाव, धार्मिक भावना, गर्दीचे मानसशास्त्र, परिस्थितीची संवेदनशीलता आणि संभाव्य धोका यांचा विचार करून निर्णय घेणे आवश्यक असते. पोलिसांनी संयम, संवाद आणि समन्वय यांना प्रथम प्राधान्य दिल्यास अनेक प्रसंग चिघळण्यापासून रोखता येऊ शकतात.

याचा अर्थ असा नाही की पोलिसांनी कायदा मोडणाऱ्यांवर कारवाई करू नये. उलट कायद्याचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर निश्चितपणे कारवाई झाली पाहिजे. परंतु कारवाईची पद्धत परिस्थितीनुरूप, प्रमाणबद्ध आणि आवश्यक तेवढीच असावी, हा लोकशाही व्यवस्थेतील मूलभूत अपेक्षेचा भाग आहे.

मिरवणुकीला कितीही वेळ लागला तरी ती ठरलेल्या वेळेतच पूर्ण झाली पाहिजे, अशी अपेक्षा प्रशासनाची असू शकते. मात्र प्रत्यक्षात मोठ्या धार्मिक मिरवणुका नियोजित वेळेपेक्षा अधिक काळ चालतात, हा पूर्वानुभव आहे. त्यामुळे अशा परिस्थितीत पोलिसांनी आधीपासूनच पर्यायी नियोजन, वाहतूक नियंत्रण, संवाद पथके आणि गणेश मंडळांच्या पदाधिकाऱ्यांशी सातत्याने समन्वय ठेवणे गरजेचे आहे.

पोलिसांनाही आपली भूमिका समजून घ्यावी लागेल. बंदोबस्त करणे हे त्यांचे कर्तव्य आहे; त्यासाठी संयम, शिस्त आणि मानसिक तयारी आवश्यक आहे. प्रत्येक परिस्थिती कार्यालयातील आरामदायी वातावरणातून हाताळता येत नाही. कधी उन्हात, कधी गर्दीत, कधी तणावपूर्ण परिस्थितीत काम करावे लागते. मात्र त्याच वेळी नागरिकांशी संवाद साधताना संयम राखणे हीही पोलिसांची जबाबदारी आहे.

भिंगारमध्ये जे घडले ते कोणासाठीही भूषणावह नाही. एका तरुणाचा मृत्यू झाला आहे. त्यामुळे आरोप-प्रत्यारोप करण्यापेक्षा सत्य समोर आणणे महत्त्वाचे आहे. घटनास्थळी उपस्थित असलेले व्हिडिओ, सीसीटीव्ही फुटेज, प्रत्यक्षदर्शींचे जबाब, पोलिसांच्या कारवाईची नोंद आणि वैद्यकीय अहवाल यांची सखोल तपासणी झाली पाहिजे. दोषी कोणत्याही बाजूचा असो, पुराव्यांच्या आधारे त्याच्यावर कायदेशीर कारवाई झाली पाहिजे.

जिल्हा पोलीस अधीक्षक मुम्मका सुदर्शन यांनी या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन निष्पक्ष चौकशीला प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. जर पोलिसांकडून नियमबाह्य किंवा अनावश्यक बळाचा वापर झाल्याचे चौकशीत स्पष्ट झाले, तर संबंधितांवर कठोर कायदेशीर कारवाई झाली पाहिजे. त्याचप्रमाणे गणेश मंडळांच्या कार्यकर्त्यांकडून कायदा हातात घेतल्याचे सिद्ध झाले, तरी त्यांच्यावरही कायद्यानुसार कारवाई झाली पाहिजे.

कारण न्याय हा एका बाजूचा नसतो. न्याय म्हणजे सत्य काय आहे हे शोधून त्यानुसार निर्णय घेणे.

भिंगारमधील घटना केवळ एका मिरवणुकीपुरती मर्यादित ठेवणे योग्य ठरणार नाही. भविष्यात अशा घटना घडू नयेत यासाठी मिरवणूक व्यवस्थापनाची संपूर्ण पद्धत तपासण्याची गरज आहे. पोलीस, प्रशासन, गणेश मंडळांचे पदाधिकारी आणि नागरिक यांच्यात पूर्वनियोजन, संवाद आणि समन्वयाची प्रभावी यंत्रणा उभी करावी लागेल.

एका बाजूला धार्मिक उत्साह आणि दुसऱ्या बाजूला कायदा-सुव्यवस्था यांच्यात संघर्ष निर्माण होऊ नये. गणरायाला निरोप देताना रक्त सांडण्याची वेळ येऊ नये. मिरवणूक शांततेत निघावी, भक्तिभावाने पार पडावी आणि प्रत्येक नागरिक सुखरूप घरी परतावा, एवढीच अपेक्षा असते.

म्हणूनच पोलिसांनो, जरा सबुरीने घ्या की!

कायदा कडक असला तरी त्याची अंमलबजावणी करताना संयम आणि संवेदनशीलता तितकीच महत्त्वाची आहे. तसेच गणेश मंडळांच्या कार्यकर्त्यांनीही पोलिसांना शत्रू न समजता कायदा-सुव्यवस्थेचे सहकारी म्हणून भूमिका घ्यावी.

भिंगारच्या घटनेची सत्यता निष्पक्ष चौकशीतून समोर आली पाहिजे. राज्याच्या गृह विभागानेही या घटनेकडे गांभीर्याने पाहून आवश्यक असल्यास उच्चस्तरीय चौकशीचे आदेश द्यावेत. दोषी कोणताही असो, त्याच्यावर कारवाई झाली पाहिजे; आणि निरपराध कोणताही असो, त्याच्यावर अन्याय होता कामा नये.

हीच भिंगारच्या घटनेतून घेण्यासारखी खरी शिकवण आहे.

नगर शहर,

कोतवाली,तोफखाना,भिंगार या पोलीस ठाण्याचे कारभा-यावर मोठी भिस्त असून हे अहिल्यानगर मुख्यालया शेजारील महत्त्वाची केंद्र आहेत भिंगार मध्ये तर भारतीय सैन्य छावण्या आहेत त्या मुळे पोलीस ठाणे हे नागरिकांना टोल वसूल केंद्र वाटु नये येथे आम जनतेच्या संरक्षण व सुरक्षित विश्वासनिय ठिकाण कायदा व सुव्यवस्था आबादीत रक्षण केंद्र वाटले पाहीजे.