बैल पोळा मात्र शेतकऱ्यांच्या ताटातील भाकरीच काय

बैलांना पुरणपोळी, पण शेतकऱ्यांच्या ताटात भाकरीचा प्रश्न!

वास्तव।शिवाजी घाडगे 

बैलपोळा आला की  गावाकडची माती जागी होते. बैल सजतात, घराघरांत पुरण शिजते, अंगणात रांगोळ्या उमटतात आणि बळीराजा आपल्या कष्टकरी सवंगड्याची पूजा करतो. परंतु या उत्सवाच्या आनंदामागे आज एक बोचरा प्रश्न उभा आहे बैलांच्या ताटात पुरणपोळी आहे; पण बळीराजाच्या ताटात भाकरी तरी आहे का?

महाराष्ट्राच्या शेतीसंस्कृतीत बैलपोळ्याला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. आधुनिक यंत्रयुगाने शेतीचे स्वरूप बदलले. ट्रॅक्टर आले, आधुनिक अवजारे आली, तंत्रज्ञानाने शेतीत प्रवेश केला; तरी बैलपोळ्याची परंपरा संपली नाही. कारण हा केवळ बैलांचा सण नाही. हा शेतकरी आणि त्याच्या कष्टकरी साथीदारामधील भावबंधाचा उत्सव आहे.

वर्षभर शेतकऱ्याबरोबर उन्हातान्हात राबणाऱ्या बैलांना या दिवशी अंघोळ घातली जाते. शिंगांना रंग लावला जातो. बेगड लावले जातात. गळ्यात फुलांचे हार घातले जातात. अंगावर झुल चढवली जाते. घरातील महिला प्रेमाने पुरणपोळी तयार करतात आणि बैलाला नैवेद्य दाखवून त्याला गोड घास भरवतात.

ही परंपरा पाहताना मन भरून येते.

पण त्याच क्षणी प्रश्नही निर्माण होतो ज्या शेतकऱ्याने बैलासाठी पुरणपोळी तयार केली, त्याच्या स्वतःच्या ताटात काय आहे?

हा प्रश्न केवळ भावनिक नाही; तो आजच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे वास्तव आहे.

महागाईने सर्वसामान्य माणसाचे आर्थिक गणित बिघडवले आहे. स्वयंपाकघरातील प्रत्येक वस्तू महाग झाली आहे. खाद्यतेल, डाळी, गूळ, साखर, धान्य आणि इतर जीवनावश्यक वस्तूंच्या वाढत्या किमतींचा परिणाम थेट कुटुंबाच्या अर्थसंकल्पावर होत आहे. दुसरीकडे शेतीचा उत्पादन खर्च सातत्याने वाढत आहे.

बियाणे महाग, खते महाग, औषधे महाग, मजुरी महाग, वीज आणि सिंचनाचा खर्च वेगळा; पण शेतमालाला मिळणारा भाव मात्र हमखास मिळेल याची शाश्वती नाही.

शेतकरी पिकवतो तेव्हा बाजार त्याचा भाव ठरवतो आणि तो खरेदी करतो तेव्हा बाजार त्याच्याकडून अधिक पैसे घेतो. मग या व्यवस्थेत शेतकऱ्याचा नफा नेमका कुठे आहे?

हा प्रश्न आज अधिक तीव्रतेने विचारण्याची गरज आहे.

त्यात निसर्गाची अनिश्चितता. पाऊस कधी येतो, किती पडतो आणि किती काळ टिकतो, याचे गणित शेतकऱ्याच्या हातात राहिलेले नाही. कधी पावसाअभावी पिके करपतात, तर कधी अतिवृष्टीमुळे उभी पिके वाहून जातात. कधी गारपीट, कधी अवकाळी पाऊस, तर कधी रोगराई शेतकरी वर्षभर संकटांशी झुंजत असतो.

कर्ज काढून पेरणी करायची, पिकाला जीवापाड जपायचे, रात्रंदिवस मेहनत करायची आणि शेवटी हातात आलेले पीक बाजारभावाच्या अनिश्चिततेमुळे अपेक्षित उत्पन्न देणार नसेल, तर शेतकऱ्याने जगायचे कसे?

पीक नष्ट झाले तर नुकसान शेतकऱ्याचे; भाव पडला तर नुकसान शेतकऱ्याचे; खर्च वाढला तर नुकसान शेतकऱ्याचे. मग नफा आला तर त्याचा वाटा किती?

या प्रश्नांची उत्तरे केवळ कागदावरील योजनांमध्ये मिळणार नाहीत.

शेतकऱ्याला योजना नकोत असे नाही. त्याला मदत नको असेही नाही. परंतु घोषणांपेक्षा प्रत्यक्ष अंमलबजावणी हवी आहे. पीकविमा असेल तर नुकसान झाल्यानंतर भरपाई वेळेत मिळाली पाहिजे. अनुदान असेल तर त्यासाठी शेतकऱ्याला कार्यालयांचे उंबरठे झिजवावे लागू नयेत. कर्जसवलत असेल तर तिचा लाभ खऱ्या गरजू शेतकऱ्यापर्यंत पोहोचला पाहिजे.

शेतकरी हा दयेचा विषय नाही. तो अर्थव्यवस्थेचा कणा आहे.

आज शहरातील प्रत्येक घरातील ताटात अन्न आहे, कारण कुठेतरी गावाच्या मातीत शेतकरी घाम गाळत आहे. आपल्या अन्नाची व्यवस्था करणाऱ्या या शेतकऱ्याच्या घरातील चुल मात्र विझता कामा नये.

बैलपोळ्याच्या दिवशी बैलांच्या मिरवणुका निघतात. ढोल-ताशांचा गजर होतो. बैलांच्या सजावटीच्या स्पर्धा होतात. हे सारे सुंदर आहे. परंपरा जपलीच पाहिजे. पण या परंपरेच्या केंद्रस्थानी असलेल्या शेतकऱ्याचे जगणेही आपण तितक्याच गांभीर्याने पाहणार आहोत का?

हा प्रश्न समाजालाही आहे आणि व्यवस्थेलाही.

कारण बैलाला आपण देवासमान मानतो; मग त्याला जपणाऱ्या शेतकऱ्याचे श्रम आपण किती मानतो?

शेतकऱ्याच्या कष्टाची किंमत केवळ ‘अन्नदाता’ म्हणून गौरव करण्यापुरती मर्यादित राहता कामा नये. त्याच्या मालाला योग्य भाव मिळणे, उत्पादन खर्चाच्या तुलनेत समाधानकारक उत्पन्न मिळणे, सिंचनाची शाश्वत व्यवस्था होणे, नैसर्गिक आपत्तीपासून संरक्षण मिळणे आणि त्याच्या कुटुंबाला सुरक्षित भविष्य मिळणे—हीच त्याच्याप्रती खरी कृतज्ञता आहे.

आज बैलाला पुरणपोळीचा घास भरवताना कदाचित शेतकऱ्याच्या मनात एकच विचार असेल—

“तुझ्या पोटाची काळजी मी घेतोय; पण माझ्या लेकरांच्या पोटाची काळजी कोण घेणार?”

हा प्रश्न अंतःकरण हेलावून टाकणारा आहे.

बैलपोळा साजरा करताना आपण बैलांची पूजा करू या; पण त्याचबरोबर बळीराजाच्या श्रमांचीही पूजा करू या. त्याच्या घामाला योग्य दाम मिळेल, त्याच्या शेताला पाणी मिळेल, त्याच्या पिकाला बाजार मिळेल आणि त्याच्या घरातील चुल कायम पेटती राहील, यासाठी समाजाने आणि शासनाने संवेदनशीलतेने विचार करणे आवश्यक आहे.

कारण शेती वाचवायची असेल तर प्रथम शेतकरी वाचला पाहिजे.

शेतकरी वाचला तर शेती वाचेल.

शेती वाचली तर अन्नसुरक्षा वाचेल.

अन्नसुरक्षा वाचली तर समाजाचे भविष्य सुरक्षित राहील.

म्हणूनच या बैलपोळ्याच्या निमित्ताने एकच प्रश्न पुन्हा विचारावासा वाटतो—

बैलांच्या ताटात पुरणपोळी वाढताना बळीराजाच्या ताटात कोरडी भाकरी का?

बैलपोळ्याचा खरा उत्सव तेव्हाच साजरा होईल, जेव्हा बैलाच्या गळ्यात फुलांचा हार असेल आणि त्याच्या मालकाच्या चेहऱ्यावरही समाधानाचे हास्य असेल.

बैलाला पुरणपोळी आणि शेतकऱ्याला उपासमार—ही आपल्या कृषिप्रधान समाजाची शान नसून शोकांतिका आहे.

आता केवळ बळीराजाला ‘अन्नदाता’ म्हणण्याची वेळ नाही;

अन्नदात्याला सन्मानाने जगता येईल, अशी व्यवस्था निर्माण करण्याची वेळ आली आहे.

गाई साठी गो शाळा मग बैलाचे काय ?