संवत्सरी:अंतरमनातील अधार दूर करून क्षमा मागण्याचा दिवस

संवत्सरी : अंतर्मनातील अंधार दूर करून क्षमाशीलतेचा दीप प्रज्वलित करण्याचा दिवस!

धर्मसंस्कृती । शिवाजी घाडगे

माणूस चंद्रावर पोहोचला, विज्ञानाने आकाशाला गवसणी घातली, तंत्रज्ञानाने जग जवळ आणले; परंतु माणसाच्या मनातील दुरावा मात्र अद्याप कमी झालेला नाही. भौतिक सुखसुविधांची रेलचेल वाढली, पण मनःशांतीचा शोध संपलेला नाही. संपत्ती वाढली, प्रतिष्ठा वाढली, अधिकार वाढले; मात्र राग, द्वेष, मत्सर, अहंकार आणि परस्परांतील कटुता यांचे सावटही तितकेच गडद झाले आहे.

अशा वेळेस जैन धर्मातील संवत्सरी पर्व मानवजातीला अंतर्मुख करणारा आणि माणुसकीची जाणीव जागविणारा प्रकाशकिरण ठरतो. स्वतःच्या चुकांकडे प्रामाणिकपणे पाहण्याची, इतरांकडून क्षमा मागण्याची आणि मनात साठलेली कटुता दूर करण्याची प्रेरणा देणारा हा दिवस आहे. हा केवळ धार्मिक विधींचा भाग नाही, तर मनुष्याच्या अंतःकरणाचे शुद्धीकरण करणारा एक महान संस्कार  म्हणावा लागेल

पर्युषण पर्वाचा शेवटचा दिवस म्हणजे संवत्सरी. जैन समाजबांधव या दिवशी वर्षभरातील आपल्या आचार-विचारांचे आत्मपरीक्षण करतात. जाणूनबुजून किंवा नकळत झालेल्या चुकांबद्दल प्रायश्चित्त करतात. त्यानंतरच्या दिवशी एकमेकांना भेटून क्षमायाचना केली जाते.  संवत्सरी 

या पवित्र पर्वाच्या निमित्ताने क्षमा, आत्मशुद्धी, अहिंसा आणि विश्वमैत्रीचा संदेश प्रत्येकाच्या ठाई  रुजणे, ही गरज आहे.

संवत्सरी : स्वतःच्या अंतर्मनात डोकावण्याचा दिवस

जैन धर्मातील पर्युषण पर्वाला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. संयम, तपश्चर्या, स्वाध्याय, साधना आणि आत्मपरीक्षण यांद्वारे आत्मिक उन्नती साधण्याचा हा काळ मानला जातो. श्वेतांबर जैन परंपरेनुसार पर्युषण पर्वाच्या शेवटच्या दिवशी संवत्सरी साजरी केली जाते. ही भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल पक्षातील चतुर्थीला येते.

‘संवत्सरी’ म्हणजे वार्षिक आत्मपरीक्षणाची संधी. वर्षभरात आपल्या हातून काय घडले, याचा प्रामाणिक आढावा घेण्याचा हा दिवस. आपल्या वाणीने कोणाचे मन दुखावले का? आपल्या कृतीमुळे कोणाला त्रास झाला का? रागाच्या भरात आपण कोणावर अन्याय केला का? अहंकारामुळे एखादे नाते दुरावले का? आपल्या स्वार्थामुळे कोणाचे नुकसान झाले का? अशा असंख्य प्रश्नांसमोर स्वतःला उभे करण्याचा दिवस म्हणजे संवत्सरी.

सामान्यतः माणूस आपल्या चांगल्या कृतींची आठवण ठेवतो; मात्र आपल्या चुका स्वीकारण्यास टाळाटाळ करतो. दुसऱ्याच्या चुका सहज दिसतात; पण स्वतःच्या चुका मान्य करण्यासाठी मनाची प्रामाणिकता आणि धैर्य आवश्यक असते. संवत्सरी हा दिवस हीच प्रामाणिकता जागवतो.

‘मी चुकू शकतो’ ही जाणीव माणसाला नम्र बनवते आणि ‘माझ्यामुळे कोणाला दुःख झाले असेल’ ही जाणीव त्याला संवेदनशील बनवते. या दोन्ही भावनांचा संगम म्हणजे आत्मशुद्धी.

भगवान महावीरांचा जागरूक जीवनाचा संदेश

भगवान महावीरांनी मानवी जीवनातील प्रत्येक क्षण जागरूकतेने जगण्याचा संदेश दिला. मन, वाणी आणि कृती यांवर संयम ठेवणे, कोणत्याही जीवाला त्रास न देणे आणि आपल्या आचरणाचा सतत विचार करणे, ही त्यांच्या शिकवणीची महत्त्वाची तत्त्वे आहेत.

जैन धर्मात प्रतिक्रमणाला विशेष महत्त्व आहे. प्रतिक्रमण म्हणजे आपल्या चुकांकडे मागे वळून पाहणे, त्यांचे परीक्षण करणे आणि पुन्हा त्या चुका घडु नयेत, याकरीता सजग होणे. ही प्रक्रिया केवळ धार्मिक विधी नसून, व्यक्तिमत्त्व घडविण्याची साधना होय.

जीवन क्षणभंगुर आहे. उद्याचा दिवस आपल्या वाट्याला येईलच, याची खात्री कोणालाही नाही. मग मनात राग, द्वेष आणि अहंकार साठवून ठेवण्यात काय उपयोग आहे? एखाद्याची माफी मागायची असेल, तर आजच मागावी. एखाद्याला क्षमा करायची असेल, तर आजच करावी. कारण वेळ निघून गेल्यानंतर पश्चात्ताप उरतो; पण संधी पुन्हा मिळेलच, असे नाही.

संवत्सरीचा दिवस माणसाला सांगतो की, जीवन मोठे करण्यासाठी केवळ अधिक संपत्ती मिळविणे आवश्यक नाही; तर मन मोठे करणे अधिक आवश्यक आहे.

क्षमायाचना : नम्रतेतून निर्माण होणारे सामर्थ्य

संवत्सरीच्या दिवशी जैन समाजबांधव धार्मिक साधना, स्वाध्याय आणि आत्मपरीक्षण करतात. त्यानंतरच्या क्षमाशील दिवशी परस्परांना भेटून क्षमा मागण्याची परंपरा आहे. ‘मिच्छामि दुक्कडम्’ या शब्दांतून मनातील नम्रता, प्रामाणिकपणा आणि आत्मशुद्धीची भावना व्यक्त होते.

‘मिच्छामि दुक्कडम्’ म्हणजे माझ्याकडून जाणूनबुजून अथवा नकळत कोणत्याही जीवाला मनाने, वाणीने किंवा कृतीने दुःख झाले असेल, तर मला क्षमा करावी.

या एका वाक्यात मानवी जीवनाचे मोठे तत्त्वज्ञान दडलेले आहे. यात स्वतःच्या चुकीची कबुली आहे, समोरच्याच्या भावनांचा आदर आहे आणि नातेसंबंध टिकविण्याची प्रामाणिक इच्छा आहे.

हल्लीच्या काळात ‘माझीच बाजू योग्य’ असे मानणारे अनेक जण दिसतात. चूक झाली तरी ती मान्य करण्याऐवजी दुसऱ्यावर दोष ढकलला जातो. माफी मागणे म्हणजे कमीपणा, असे मानले जाते. परंतु जैन धर्माची क्षमायाचनेची परंपरा सांगते की, चूक मान्य करणे हा पराभव नसतो; तो आत्मविजयाचा पहिला टप्पा असतो.

क्षमा मागण्यासाठी मन नम्र असावे लागते. स्वतःच्या अहंकाराला बाजूला ठेवावे लागते. म्हणूनच क्षमायाचना ही दुर्बलतेची नव्हे, तर अंतःकरणाच्या सामर्थ्याची ओळख आहे.

‘क्षमा वीरस्य भूषणम्’ : खरे शौर्य कशात आहे?

‘क्षमा वीरस्य भूषणम्’ म्हणजे क्षमा हे वीरांचे भूषण आहे. या उक्तीचा अर्थ अत्यंत व्यापक आहे. एखाद्याने आपल्याला दुखावले, तर त्याला प्रत्युत्तर देणे सोपे असते. राग व्यक्त करणे, अपमान करणे किंवा सूड घेणे यासाठी फार मोठ्या धैर्याची गरज नसते. मात्र, स्वतःच्या मनातील रागावर नियंत्रण ठेवणे आणि समोरच्याला क्षमा करणे, हे खऱ्या शौर्याचे लक्षण आहे.

भगवान महावीरांनी क्षमेला अत्यंत उच्च स्थान दिले. सामर्थ्य असूनही कोणालाही इजा न करणे, स्वतःच्या भावनांवर संयम ठेवणे आणि दुसऱ्याच्या चुकीबद्दल सूड न बाळगणे, यातच खरे मोठेपण आहे.

क्षमा म्हणजे चुकीचे समर्थन नव्हे. अन्याय सहन करणे किंवा अपराधाकडे दुर्लक्ष करणे, असाही तिचा अर्थ नाही. क्षमा म्हणजे मनातील द्वेष दूर करून विवेकाने वागणे. चुकीविरुद्ध योग्य मार्गाने उभे राहतानाही समोरच्या व्यक्तीबद्दल अमानवी द्वेष न ठेवणे, ही क्षमाशीलतेची खरी ओळख आहे.

रागावर विजय मिळविणारा मनुष्य स्वतःचा स्वामी बनतो. सूड घेणारा दुसऱ्याला शिक्षा देण्याचा प्रयत्न करतो; पण क्षमा करणारा स्वतःला मानसिक गुलामगिरीतून मुक्त करतो.

हिंसेने मन जखमी होते; क्षमेने मन फुलते

हिंसा केवळ शारीरिक नसते. कटू शब्द, अपमानास्पद वर्तन, द्वेषपूर्ण विचार, खोटे आरोप आणि मानसिक त्रास यांमधूनही हिंसा घडते. जैन तत्त्वज्ञानात मन, वाणी आणि कृती या तिन्ही स्तरांवर अहिंसेचा विचार केला जातो.

एखाद्याला मारहाण करणे ही हिंसा आहेच; पण आपल्या शब्दांनी कोणाचे मन मोडणे, एखाद्याला जाणीवपूर्वक अपमानित करणे किंवा द्वेषातून त्याच्याविरुद्ध वागणे, हीदेखील हिंसेचीच रूपे आहेत.

हिंसेमुळे मन कठोर होते. विवेक मलीन होतो. नात्यांमध्ये दुरावा निर्माण होतो. रागाच्या भरात घेतलेले निर्णय अनेकदा आयुष्यभराची पश्चात्तापाची कारणे बनतात.

याउलट क्षमा मनाला मोकळे करते. ती संवादाला संधी देते. ती नात्यांना पुन्हा उभे राहण्याची शक्यता निर्माण करते. मनातील ताण कमी करून शांततेकडे नेते.

राग मनाला जाळतो; क्षमा मनाला उजळवते. द्वेष नाती तोडतो; क्षमा नाती जोडते. सूड संघर्ष वाढवतो; क्षमा शांततेचा मार्ग दाखवते.

म्हणूनच हिंसेपेक्षा क्षमाशीलतेची नैतिक श्रेष्ठता अधिक आहे.

संवत्सरीचा ऐतिहासिक आणि धार्मिक वारसा

जैन धर्माच्या इतिहासात भगवान महावीरांच्या उपदेशपरंपरेला अत्यंत महत्त्व आहे. भगवान महावीरांनी धर्मप्रसारासाठी अकरा गणधरांना दीक्षा दिली. त्यांच्या निर्वाणानंतर जैन संघाची धार्मिक परंपरा पुढे नेण्याचे कार्य गणधरांच्या परंपरेतील आचार्यांनी केले.

इंद्रभूती गौतम, सुधर्म स्वामी आणि जंबू स्वामी यांसारख्या महान आचार्यांनी जैन धर्माच्या विचारपरंपरेचे जतन केले. त्यांच्या माध्यमातून भगवान महावीरांची शिकवण, धार्मिक आचारसंहिता आणि तत्त्वज्ञान पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचले.

काळाच्या ओघात जैन साधुसंघाच्या विविध परंपरा विकसित झाल्या. श्रुतज्ञान, आगमग्रंथ, संयम, तपश्चर्या, स्वाध्याय आणि आत्मशुद्धी यांना या परंपरांमध्ये महत्त्व देण्यात आले.

जैन धर्मातील धार्मिक पर्वे ही केवळ भूतकाळाची स्मृती नाहीत. ती वर्तमान जीवनाला दिशा देणारी मूल्यव्यवस्था आहेत. संवत्सरीसारख्या पर्वातून आजही संयम, अहिंसा, आत्मपरीक्षण आणि क्षमाशीलतेचा संदेश समाजात पोहोचतो.

कल्पसूत्र आणि आत्मिक ज्ञानाची साधना

पर्युषण पर्वात जैन समाजात धार्मिक ग्रंथांचे वाचन, पारायण, प्रवचन आणि स्वाध्याय यांना महत्त्व असते. श्वेतांबर जैन परंपरेत ‘कल्पसूत्र’ या ग्रंथाला विशेष स्थान आहे. या ग्रंथातून तीर्थंकरांच्या जीवनाचा, जैन साधुसंघाच्या परंपरेचा आणि धार्मिक मूल्यांचा अभ्यास केला जातो.

ग्रंथांचे वाचन हे केवळ ज्ञान मिळविण्यासाठी नसते. त्या ज्ञानाचा आपल्या आचरणावर परिणाम झाला पाहिजे. एखादा ग्रंथ वाचूनही आपल्या वर्तनात बदल झाला नाही, तर त्या वाचनाचे प्रयोजन अपूर्ण राहते.

संवत्सरीचा संदेश असा आहे की, धार्मिक साधना मंदिरात, उपासनेत किंवा ग्रंथवाचनात मर्यादित न राहता आपल्या दैनंदिन व्यवहारात उतरली पाहिजे. दुसऱ्याचा आदर करणे, गरजूंना मदत करणे, जीवमात्रांशी दयाभावाने वागणे, सत्य बोलणे आणि अहंकार कमी करणे, हीच खरी धर्मसाधना आहे.

आजच्या समाजाला क्षमाशीलतेची नितांत गरज

आज समाजात मतभेद असणे स्वाभाविक आहे. राजकीय विचार वेगळे असू शकतात. सामाजिक भूमिका भिन्न असू शकतात. धार्मिक आचार-विचार वेगवेगळे असू शकतात. परंतु या मतभेदांचे रूपांतर वैरात होऊ नये, ही जबाबदारी प्रत्येकाची आहे.

सोशल मीडियामुळे संवाद वेगवान झाला आहे; पण गैरसमजही तितक्याच वेगाने पसरतात. एखाद्या वक्तव्याचा चुकीचा अर्थ काढला जातो. अपूर्ण माहितीवरून आरोप होतात. शब्दांचे युद्ध सुरू होते. काही क्षणांत नाती तुटतात आणि मनात कटुता निर्माण होते.

आज समाजाला विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि आर्थिक विकासाबरोबरच भावनिक प्रगल्भतेचीही गरज आहे. क्षमाशीलता ही भावनिक प्रगल्भतेची महत्त्वाची खूण आहे.

मतभेद असले तरी परस्परांचा सन्मान राखणे, चूक झाली तर ती मान्य करणे, दुसऱ्याचे म्हणणे ऐकून घेणे आणि गैरसमज दूर करण्यासाठी संवाद साधणे, हे संवत्सरीचे आधुनिक जीवनातील महत्त्व आहे.

समाज मोठा होतो तो केवळ उंच इमारतींनी नव्हे; तर माणसांच्या मनातील उंचीने.

क्षमा : स्वतःच्या मनाला मुक्त करण्याचा मार्ग

मनात राग साठवून ठेवणे म्हणजे स्वतःच्या मनावर ओझे ठेवणे. एखाद्याने आपल्याला दुखावले असेल, तर त्या घटनेची आठवण वारंवार करून आपण स्वतःलाच त्रास देत राहतो. समोरची व्यक्ती कदाचित आपले जीवन जगत असते; पण आपण मात्र त्या कटु अनुभवाच्या सावलीत अडकून पडतो.

क्षमाशीलतेमुळे या मानसिक ओझ्यातून बाहेर पडण्यास मदत होते. क्षमा करणे म्हणजे घडलेली घटना विसरणे आवश्यक नाही; पण त्या घटनेने आपल्या वर्तमानावर राज्य करू न देणे, ही त्यामागची भावना आहे.

क्षमा करताना मन मोठे होते. क्षमा मागताना मन नम्र होते. या दोन्ही प्रक्रियांमुळे माणूस अधिक परिपक्व बनतो.

जैन धर्मातील क्षमाशीलतेचा संदेश हा केवळ वैयक्तिक जीवनासाठी नाही, तर कुटुंब, समाज, संस्था आणि राष्ट्रजीवनासाठीही उपयुक्त आहे. कुटुंबात क्षमा असेल, तर नाती टिकतात. समाजात क्षमा असेल, तर संघर्ष कमी होतात. राष्ट्रजीवनात परस्पर सन्मान असेल, तर लोकशाही अधिक बळकट होते.

क्षमाशीलता : मानवी मूल्यांची पुनर्स्थापना

क्षमा, सत्य, अहिंसा, प्रेम, अपरिग्रह, स्वाभिमान आणि स्वावलंबन ही मानवी जीवनाला दिशा देणारी मूल्ये आहेत. या मूल्यांचा विसर पडला, तर विकास असूनही समाज अस्वस्थ राहतो.

आज जगभरात हिंसा, युद्ध, धार्मिक संघर्ष, राजकीय कटुता, आर्थिक विषमता आणि सामाजिक असुरक्षितता यांसारखी आव्हाने आहेत. अशा परिस्थितीत क्षमाशीलतेचा संदेश अधिक व्यापक करण्याची गरज आहे.

क्षमा ही निष्क्रियता नाही. ती दुर्बलता नाही. ती अन्यायाला मूक संमती नाही. क्षमा म्हणजे द्वेषाऐवजी विवेकाची निवड, सूडाऐवजी शांततेची निवड आणि अहंकाराऐवजी माणुसकीची निवड.

ज्याच्या मनात क्षमा असते, तो दुसऱ्याच्या वेदना समजून घेऊ शकतो. ज्याला स्वतःच्या चुका मान्य करता येतात, तोच इतरांशी न्यायाने वागू शकतो. म्हणूनच क्षमाशीलता ही व्यक्तीच्या नैतिक विकासाची महत्त्वाची पायरी आहे.

संवत्सरी हा जैन समाजाचा पवित्र धार्मिक दिवस आहे; परंतु त्याचा संदेश संपूर्ण मानवजातीसाठी प्रेरणादायी आहे. प्रत्येकाने या दिवशी स्वतःला  प्रश्न विचारावेत

माझ्या शब्दांनी कोणाचे मन दुखावले का

माझ्या वागण्यातून कोणाला त्रास झाला का

माझ्या अहंकारामुळे एखादे नाते दुरावले का

मी कोणाबद्दल अनाठायी राग किंवा द्वेष बाळगतो का

माझ्याकडून झालेल्या चुकीबद्दल मी मनापासून क्षमा मागितली आहे का

मला क्षमा मागणाऱ्याला मनापासून क्षमा करता येते का

या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरे शोधली, तर संवत्सरीचे खरे प्रयोजन साध्य होईल.

क्षमायाचना ही केवळ एका दिवसाची औपचारिकता ठरू नये. ती आपल्या स्वभावाचा, विचारांचा आणि व्यवहाराचा भाग बनली पाहिजे. वर्षातून एकदा क्षमा मागणे चांगले; पण वर्षभर कोणाचे मन दुखणार नाही, याची काळजी घेणे त्याहून श्रेष्ठ आहे.

मनःपूर्वक क्षमायाचना

या पवित्र संवत्सरी आणि क्षमाशील दिवसाच्या निमित्ताने आपण सर्वांनी मनातील राग, द्वेष, मत्सर, अहंकार आणि कटुता दूर करण्याचा संकल्प करूया. परस्परांमध्ये प्रेम, विश्वास, मैत्री आणि बंधुभाव वाढवूया. कोणत्याही जीवाला मनाने, वाणीने किंवा कृतीने त्रास होणार नाही, याची काळजी घेऊया.

जाणूनबुजून किंवा नकळत, माझ्या वागण्यातून, बोलण्यातून किंवा लिखाणातून कोणाचे मन दुखावले असेल, कोणाला त्रास झाला असेल, कोणाच्या भावना दुखावल्या असतील किंवा माझ्याकडून कोणतीही चूक झाली असेल, तर मी मनापासून क्षमा मागतो.

मिच्छामि दुक्कडम्!

सर्व जीवांशी मैत्री असो. सर्वांच्या मनात शांतता नांदो. क्षमाशीलतेच्या या पवित्र पर्वातून समाजात प्रेम, सौहार्द, बंधुभाव आणि माणुसकीची ज्योत अधिक तेजस्वी होवो, हीच संवत्सरीच्या निमित्ताने सदिच्छा!

क्षमा मागूया... क्षमा करूया... व माणुसकीचा सत्यदीप सदैव तेवत ठेवूया!